Nhà tù Côn Đảo – “Địa ngục trần gian” trong hơn một thế kỷ tồn tại

“Nhà tù Côn Lôn thời Pháp thuộc đã là địa ngục ở trần gian rồi, đến thời Mỹ – ngụy là địa ngục trong địa ngục, mà nói vậy vẫn còn chưa đủ.”
Lời cảm thán của Giáo sư – Nhà sử học Trần Văn Giàu, một cựu tù chính trị Côn Đảo, đã khắc họa mức độ tàn bạo đến rợn người của hệ thống nhà tù từng tồn tại suốt 113 năm (1862–1975).

Nội dung chính

Sự ra đời của Nhà tù Côn Đảo

Ngày 23/11/1861, ngay sau khi chiếm được Côn Đảo, thực dân Pháp lập tức nhìn thấy ở quần đảo xinh đẹp này một “vị trí hoàn hảo” để xây dựng nhà tù biệt lập – cách đất liền hàng trăm hải lý, bốn bề là biển cả. Chỉ ít lâu sau, ngày 1/2/1862, Thủy sư Đô đốc Bonard ký quyết định thành lập Nhà tù Côn Đảo, mở đầu cho chuỗi ngày tăm tối kéo dài hơn một thế kỷ.

Những tù nhân đầu tiên bị đưa ra đảo bằng tàu Echo, biến hòn đảo thiên đường thành hòn đảo ngục tù. Từ năm 1862 đến 1941, Pháp xây dựng hàng loạt nhà giam: Banh I, Banh II, Banh III, cùng các banh phụ; đồng thời lập các “sở tù” như Sở vôi, Sở muối, Sở củi, Sở lưới, Sở tiêu, Sở rẫy… để khai thác sức lao động tù nhân đến kiệt quệ.

Tiếp nối sự tàn bạo dưới thời Mỹ – ngụy

Sau năm 1954, chính quyền Sài Gòn tiếp tục duy trì và mở rộng hệ thống nhà tù do Pháp để lại. Từ 1962–1971, chúng xây thêm các trại V, VI, VII, VIII, rồi tiếp tục khởi công Trại IX và X, nhưng buộc phải dừng sau Hiệp định Paris. Chúng còn lập nhiều trại phụ tại sở tù để đàn áp tù nhân lao động.

Nhà tù Côn Đảo vì thế trở thành mốc đen tội ác kéo dài xuyên suốt hai chế độ thực dân – đế quốc.

“Địa ngục trần gian” – Nơi cái ác được dựng thành hệ thống

Nhà văn Phùng Quán từng viết trong Vượt Côn Đảo (1954):
“Ở Côn Đảo, những cảnh địa ngục đều có đủ và còn ghê rợn gấp trăm gấp nghìn lần.”

Chỉ vài giờ sau khi đặt chân lên đảo, du khách có thể cảm nhận được điều ấy khi đến Bãi Sọ Người, nơi gắn liền với cuộc nổi dậy của tù nhân vào đêm 28/6/1862. Sau khi chiếm lại đảo, quân Pháp đã thảm sát hơn 100 người, chôn chung trong một hố lớn, rồi chôn sống 20 tù nhân còn lại – tội ác mở đầu cho hàng loạt bi kịch về sau.

Sự kinh hoàng tiếp nối tại Banh I – Trại Phú Hải, nơi từng giam giữ Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế, Phạm Hùng, Lê Đức Thọ… Sự kiện bi thương nhất diễn ra ngày 14/2/1918, khi hơn 80 tù nhân bị xả súng chết tại sân trại sau cuộc nổi dậy chống cai ngục. Cụ Huỳnh Thúc Kháng ghi lại:
“Xác chết nằm ngổn ngang, máu chảy thành đống, mắt không dám ngó.”

Trong suốt 113 năm ấy, hơn 20.000 người tù đã vĩnh viễn nằm lại Côn Đảo. Nhưng đến nay, nghĩa trang Hàng Dương mới chỉ tìm được 1.918 ngôi mộ, trong đó 713 mộ có tên. Phần lớn còn lại vẫn mãi nằm lại dưới những khu rừng, bãi đất, bờ biển – như những chứng nhân thầm lặng.

Những biểu tượng bất khuất từ “địa ngục”

Côn Đảo không chỉ là nơi ghi dấu tội ác, mà còn là tượng đài bất diệt của lòng yêu nước. Những cái tên như:

Lê Hồng Phong
Nguyễn An Ninh
Võ Thị Sáu
Cao Văn Ngọc (“ông già chuồng cọp”)

…đã trở thành biểu tượng của tinh thần kiên cường, khí phách không khuất phục trước đòn roi, lao tù và bạo lực.

Ngày Côn Đảo hoàn toàn giải phóng – 1/5/1975

Sau chiến dịch giải phóng miền Nam, ngày 1/5/1975, Côn Đảo được giải phóng chỉ sau một ngày Sài Gòn thất thủ.

Theo lời kể của cựu tù chính trị Nguyễn Hữu Chính, những ngày cuối cùng, bọn cai ngục hoảng loạn trước tin thất bại, thậm chí đã có kế hoạch dùng lựu đạn thủ tiêu toàn bộ 4.234 tù nhân chính trị. Rất may, âm mưu này không kịp thực hiện.

Tối 30/4, tin vui chiến thắng lan khắp các trại giam. Sáng 1/5, tù nhân đồng loạt đứng lên giành quyền kiểm soát trại. Đến 18 giờ cùng ngày, Côn Đảo hoàn toàn được giải phóng mà không cần nổ một phát súng.

Côn Đảo hôm nay – Khép lại quá khứ, giữ lại những gì cần nhớ

Nhiều thập kỷ đã trôi qua, Côn Đảo nay thanh bình, đẹp đẽ và đang phát triển mạnh về du lịch sinh thái – tâm linh. Nhưng những chứng tích của nhà tù vẫn được gìn giữ nghiêm cẩn như một vết thương lịch sử và cũng là tượng đài tưởng niệm.

Chúng nhắc nhở mỗi người Việt Nam về: