Âm Linh Tự thuộc thôn Tây An Vĩnh, Đặc khu Lý Sơn, là nơi thờ tự những binh phu Hoàng Sa năm xưa đã vượt trùng dương ra Hoàng Sa – Trường Sa thu lượm sản vật, cắm mốc xác lập chủ quyền biển đảo Việt Nam. Di tích được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia và là biểu tượng tâm linh thiêng liêng của cư dân đảo.
Đối với người dân Lý Sơn, Âm Linh Tự là nơi gửi gắm niềm tin, cầu mong bình an, mùa biển thuận lợi, con cái học hành đỗ đạt. Khi ước vọng thành hiện thực, ngư dân lại trở về dâng lễ tạ ơn – một nét văn hóa đặc trưng gắn liền với tình yêu biển đảo quê hương.
Kiến trúc và không gian thờ tự
Người dân địa phương còn gọi di tích này là “âm linh tự” hay “chùa âm hồn”. Bố cục thờ tự tại đây khá đặc biệt, gồm:
- Chính điện thờ Chúa Chưởng Ôn Hoàng;
- Ban hữu thờ A Sát Đế Mẫu;
- Ban tả thờ Diệm Khẩu Quỷ Vương – cả ba hợp thành Tam vị Thần Tiên.
Phía trước là Long đình, hai bên thờ Thành Hoàng bổn xứ và Tiền hiền khai khẩn. Ngoài cùng là bình phong và hai trụ biểu uy nghi.
Tín ngưỡng thờ âm hồn vốn phổ biến ở Quảng Ngãi, nhưng tại Lý Sơn, nghi lễ và không gian thờ tự thể hiện rõ nét hơn cả, với nhiều nghĩa tự được lập và các kỳ lễ trang trọng diễn ra thường niên.
Lịch sử hình thành và các lần trùng tu
Theo lời các bậc cao niên, Âm Linh Tự được dựng từ giữa thế kỷ XVII. Trải qua nhiều lần trùng tu:
- Thời Gia Long: tu sửa lần đầu, dựng khung gỗ, lợp tranh, xây bên cạnh đền thờ Thượng Thiên – vị thần cai quản cô hồn.
- Năm 1883: đại tu lần hai, lợp ngói âm dương, thay kèo cột vững chắc.
- Năm 1956: hoàn thiện nhà tiền đường, trang trí cửa vòm, bờ mái bằng họa tiết phong phú.
- Năm 1996: tiếp tục trùng tu, hoàn thiện diện mạo trang nghiêm như hiện nay.
Công trình có dạng chữ “Công”: giữa là chánh điện, bên trái là điện thờ Thượng Thiên, bên phải là nơi chuẩn bị đồ cúng. Trước sân là tháp thờ khắc bốn chữ “Chiến sĩ trận vong”, tưởng niệm hùng binh Hoàng Sa đã hy sinh trên biển.
Không gian thờ phụng đặc sắc
Nhà tiền đường: đặt hai ban thờ Hồn mai và Phách quế, cùng nhiều cuốn thư – câu đối ca ngợi anh linh nghĩa sĩ.
Nhà chánh điện: gồm ba vòm cửa trang trí lưỡng long tranh châu, bên trong là các ban thờ với mái uốn cong tinh xảo. Long đình đặt trên bệ thờ với bốn cột rồng sống động – một trong những điểm nhấn mỹ thuật độc đáo.
Hệ thống trang trí ở Âm Linh Tự giàu giá trị nghệ thuật, gồm tạo khối, đắp nổi và vẽ sơn với các chủ đề dân gian: tứ linh, tứ quý, bát bửu, triền chi, lưỡng long tranh châu… Đặc biệt, các mô típ nghê, rồng, hoa văn ở chánh điện mang đậm dấu ấn mỹ thuật truyền thống Lý Sơn.
Phía ngoài là đền Thượng Thiên – nơi thờ vị thần bảo hộ cô hồn và mang lại bình yên cho xóm làng. Khu sân trước có bình phong và tháp “Chiến sĩ trận vong”, tưởng niệm đội Hoàng Sa – Trường Sa năm xưa.
Giá trị tâm linh – lịch sử độc đáo
Âm Linh Tự không chỉ là nơi cúng cô hồn vào tiết Thanh minh mà còn là trung tâm tín ngưỡng của cả cộng đồng, nơi diễn ra các nghi lễ cầu an, cầu mùa, cúng tế xuân – thu nhị kỳ, và đặc biệt là lễ tế lính Hoàng Sa – nghi lễ gắn liền với ký ức tập thể về đội hùng binh Hoàng Sa – Trường Sa.
Với giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh sâu sắc, Âm Linh Tự đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 41/2007/QĐ-VHTT ngày 3/8/2007.
