Hòn Bà là một trong 16 hòn đảo thuộc Đặc khu Côn Đảo, Thành phố Hồ Chí Minh. Khi du khách đến bằng đường biển và cập bến tại cảng Bến Đầm, từ đây có thể dễ dàng nhìn thấy hòn đảo nhỏ này nằm giữa vịnh Bến Đầm.
Truyền thuyết về bà Phi Yến và hoàng tử Hội An
Suốt nhiều thế kỷ, người dân Côn Đảo vẫn truyền nhau câu chuyện bi thương về bà Phi Yến và hoàng tử Hội An (hoàng tử Cải).
Vào cuối năm 1783, trong lần thứ hai chạy ra Côn Lôn để tránh quân Tây Sơn, chúa Nguyễn Ánh liên tiếp thất bại và có ý định đưa hoàng tử Hội An sang Pháp làm con tin để cầu viện binh.
Bà Phi Yến – thứ phi của chúa – đã thẳng thắn can gián:
“Việc đánh nhau với anh em nhà Nguyễn Huệ là việc trong nhà. Chúa công nên dùng nghĩa binh trong xứ. Nếu dựa vào ngoại bang, dù có thắng cũng chẳng vẻ vang gì và sẽ để lại hệ lụy về sau.”
Những lời khuyên chân thành ấy khiến Nguyễn Ánh nghi bà thông đồng với Tây Sơn. Dù thoát tội chết nhờ sự can gián của các quan, bà vẫn bị giam vào một hang đá trên hòn đảo gần Côn Sơn. Từ đó, người dân gọi đảo ấy là Hòn Bà.
Bi kịch của hoàng tử Hội An
Thấy mẹ bị giam oan, hoàng tử Hội An khóc lóc xin cha cho được ở lại. Nguyễn Ánh không động lòng, thậm chí còn xem con trai là mối lo về sau, nên đã ra lệnh ném hoàng tử xuống biển.
Thi thể cậu bé 5 tuổi trôi dạt vào bãi Đầm Trầu. Người dân làng Cỏ Ống vớt lên, chôn cất cẩn thận và lập miếu thờ – ngày nay gọi là Miếu Cậu.
Bà Phi Yến được cứu và trở về làng
Trong thời gian bị giam, bà Phi Yến sống nhờ trái rừng do vượn bạch mang về. Sau khi quân Tây Sơn kéo đến, Nguyễn Ánh rời Côn Lôn đi Phú Quốc; nhờ đó bà thoát chết.
Bà được vượn bạch và hắc hổ đưa ra khỏi hang và trở về làng Cỏ Ống. Bà xin dân làng dựng một ngôi nhà nhỏ cạnh mộ hoàng tử để ngày ngày gần gũi con.
Từ câu chuyện ấy, người dân Côn Đảo truyền lại câu ca dao:
Gió đưa cây Cải về trời
Rau răm ở lại chịu lời đắng cay
— “Cải” là hoàng tử Hội An, “Răm” là tên tục của bà Phi Yến.
Người dân kể rằng chiều nào bà cũng ra bãi Đầm Trầu dạo chơi, mong vơi nỗi nhớ con. Bà cũng để lại một bài thơ đầy u uất về thân phận và nỗi đau của mình.
Những địa danh gắn liền với bà Phi Yến
Ngày nay, tại Côn Đảo vẫn còn nhiều dấu tích liên quan đến bà Phi Yến:
- Hòn Bà (Côn Sơn nhỏ) – nơi bà từng bị giam cầm
- Miếu bà Phi Yến (An Sơn Miếu) – nơi thờ phụng bà Phi Yến, được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh từ năm 2007
- Miếu Cậu – nơi thờ hoàng tử Cải ở làng Cỏ Ống
Những địa danh này là điểm đến linh thiêng, thu hút du khách đến tìm hiểu câu chuyện cảm động về người phụ nữ trung trinh, tiết hạnh và người con trai bạc mệnh của bà.
