Hiệp định Paris ký ngày 27/1/1973 đánh dấu bước ngoặt lớn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, mở ra cơ hội chấm dứt chiến tranh và lập lại hòa bình ở Việt Nam. Tuy nhiên, trong khi Chính phủ Cách mạng thực hiện nghiêm túc các điều khoản, chính quyền Sài Gòn lại tìm cách trì hoãn, phá hoại và không thi hành việc trao trả tù binh theo quy định.
Tại Côn Đảo – nơi được xem là “địa ngục trần gian” – tin tức về Hiệp định Paris dù bị kiểm soát chặt chẽ nhưng vẫn được truyền vào các trại giam qua nhiều hình thức bí mật. Ngay khi nắm được thông tin, tinh thần đấu tranh của các chiến sĩ cách mạng bị giam cầm bùng lên mạnh mẽ.
Phong trào đấu tranh lan rộng khắp các trại giam
Chỉ vài ngày sau khi Hiệp định được ký kết, tù nhân ở nhiều trại đồng loạt nêu yêu sách đối với Ban Quản đốc:
- Yêu cầu trao trả toàn bộ tù binh chính trị cho Chính phủ Cách mạng lâm thời.
- Được tiếp xúc với đại diện Ban Liên hợp bốn bên.
- Trong thời gian chờ thi hành Hiệp định, trại giam phải đảm bảo quy chế tù chính trị: tôn trọng tự do tư tưởng, cấp phát đủ quần áo, thuốc men và khẩu phần ăn.
Qua hệ thống “phát thanh nội bộ” do Đảng ủy trại tổ chức, tin tức về thắng lợi ngoại giao được truyền đến từng phòng giam, nâng cao tinh thần, đồng thời kêu gọi binh lính và những người làm việc cho chính quyền Sài Gòn không đàn áp tù nhân, tôn trọng Hiệp định Paris.
Không khí đấu tranh sôi nổi đầu Xuân 1973
Tết Quý Sửu 1973 trùng ngày kỷ niệm Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2), các trại giam tổ chức đón Tết, biểu diễn văn nghệ và mít-tinh mừng Hiệp định thành công. Không khí dù trong tù nhưng chan chứa niềm hy vọng vào hòa bình, tự do.
Sau Tết, các trại mở lớp học chính trị, nâng cao ý thức đấu tranh, thống nhất quyết tâm buộc Ban Quản đốc trại thi hành Hiệp định.
Phong trào báo chí bí mật cũng phát triển mạnh với sự ra đời của Tập san Xây dựng, phản ánh đời sống và quyết tâm đấu tranh của tù nhân. Tuy chỉ tồn tại 10 số rồi bị cấm, nhưng các tài liệu này được tù nhân cất giữ như nguồn động lực tinh thần quý giá.
Kẻ địch đàn áp, tù nhân kiên cường chống trả
Thay vì thi hành Hiệp định, chính quyền Sài Gòn lại điều tiểu đoàn cảnh sát dã chiến và lực lượng chuyên môn ra Côn Đảo để tiến hành chiến dịch “thanh lọc” tù nhân:
- Chuyển tù chính trị sang thường phạm bằng cách làm hồ sơ giả.
- Ép tù nhân chụp hình, lăn tay để hợp thức hóa việc không trao trả.
- Tấn công các phòng giam bằng lựu đạn cay, cưỡng chế chụp hình khi tù nhân bất tỉnh.
Ở tất cả trại giam nam và nữ, tù nhân đã quyết liệt phản kháng:
dùng khăn tẩm nước tránh hơi cay, gia cố cửa phòng bằng dây thép gai, đấu tranh trực diện; thậm chí có người mài mòn đầu ngón tay xuống nền xi măng để địch không thể lấy dấu vân tay.
Nhiều tù nhân bị thương, thậm chí hy sinh, nhưng tinh thần đấu tranh lan rộng khiến kẻ địch khiếp sợ.
Kết quả: địch buộc phải nhượng bộ
Trước sức ép mãnh liệt từ phong trào đấu tranh, Ban Quản đốc trại phải:
- Tổ chức trao trả tù binh theo từng đợt:
- Đợt 1: 750 người (28/4 – 24/5/1973)
- Đợt 2: 825 người (23/6 – 24/7/1973)
- Đồng ý di chuyển tù nhân theo từng tập thể lớn, không được chia nhỏ.
- Công khai danh sách, địa điểm di chuyển.
- Tăng tiêu chuẩn nuôi tù, cải thiện khẩu phần ăn, cho thực hiện quy chế tù chính trị.
Đến đầu năm 1974, số tù nhân ở Côn Đảo giảm còn khoảng 5.600 người – một bước thắng lợi quan trọng trong cuộc đấu tranh bảo vệ quyền con người dưới ách lao tù.
Ý nghĩa lịch sử
Cuộc đấu tranh của tù nhân Côn Đảo năm 1973 không chỉ đòi hỏi quyền lợi theo Hiệp định Paris mà còn thể hiện ý chí bất khuất, tinh thần đoàn kết của những người chiến sĩ trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
Phong trào này chính là tiền đề quan trọng để đến năm 1974–1975, tù nhân Côn Đảo vùng lên giành chính quyền ngay trên đảo, góp phần chấm dứt hoàn toàn chế độ nhà tù tàn bạo tồn tại hơn 100 năm.
