Đền thờ Công Chúa Bàn Tranh Phú Quý – Di sản tâm linh đặc sắc giữa Biển Đông

Đền thờ Công Chúa Bàn Tranh – người dân đảo Phú Quý quen gọi là Đền Bà Chúa Xứ – là một trong những di tích cổ kính và linh thiêng nhất trên đảo, được xây dựng từ cuối thế kỷ XVI bởi cộng đồng người Chăm. Ngôi đền được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích Lịch sử Quốc gia theo Quyết định số 227/QĐ-BVHTTDL (28/01/2015). Truyền thuyết kể rằng Công chúa Bàn Tranh – người con gái út của Vương quốc Champa – bị lưu đày ra đảo và trút hơi thở cuối cùng tại đây, thi hài được an táng trong chính khu vực đền thờ. Từ thế kỷ XVII, cư dân Việt khi đến khai khẩn đảo đã tiếp quản, gìn giữ và thờ phụng cho đến ngày nay.

Vị trí và kiến trúc

Đền tọa lạc tại Long Hải, Đặc khu Phú Quý, tỉnh Lâm Đồng, Đền thờ quay mặt về hướng Nam và chỉ cách núi Cao Cát – thắng cảnh nổi tiếng của đảo – khoảng 500 m. Từ Phan Thiết đi 56 hải lý (105 km) là đến Phú Quý, từ cảng theo tuyến đường liên xã khoảng 8 km là tới đền. Kiến trúc đền thể hiện sự giao thoa văn hóa Chăm – Việt: cổng chính, cột cờ, bình phong, võ ca, chính điện được bố trí theo trục dọc; phía hữu là nhà Khói; xung quanh bao bọc bởi tường thành kiên cố. Những lần trùng tu quan trọng, đặc biệt năm 2009, giúp đền trở nên bề thế nhưng vẫn giữ nguyên hướng trục và phần mộ Công chúa bên dưới khám thờ.

Giá trị lịch sử – văn hóa đặc biệt

Đền còn lưu giữ 3 bia Kut bằng đá hoa cương có niên đại khoảng 400 năm, cùng hoành phi, câu đối, chuông, trống, lư hương, chân đèn và đặc biệt là 5 sắc phong của các vua triều Nguyễn dành cho công chúa Bàn Tranh; ngoài ra còn có 3 sắc phong chung phong tặng cả Công chúa và Thầy Sài Nại. Cộng đồng trên đảo tôn Bàn Tranh là “Bà Chúa đảo” bởi bà là người đầu tiên gieo trồng lương thực, hướng dẫn cư dân khai khẩn đất đai, phát triển nghề nông – đánh bắt và từng cứu giúp dân nghèo.

Truyền thuyết Công Chúa Bàn Tranh

Theo truyền thuyết Chăm, Bàn Tranh là con vua Po Kathit (Po Dam), hiệu Bàn La Trà Nguyệt. Vì đem lòng yêu chàng trai Po Sanimpan theo đạo Hồi – điều bị xem là cấm kỵ với người Chăm theo Bà La Môn – nàng bị khép tội phản nghịch và bị lưu đày ra hoang đảo. Nàng cùng hai thị nữ và một số vật dụng sinh hoạt, hạt giống lúa, bắp, đậu… bị áp giải đến Cù Lao Thu (Phú Quý ngày nay). Họ dựng lều dưới chân núi Cao Cát và bắt đầu khai phá vùng đất hoang vu đầy cỏ dại và gió biển khắc nghiệt. Nhờ đôi bàn tay chăm chỉ và kinh nghiệm canh tác truyền đời của người Chăm, Phú Quý dần trở thành vùng đất trù phú với những ruộng lúa cạn, khoai bắp xanh mượt. Nhiều ngư dân miền Trung tránh bão ghé đến, nhận thấy đất lành nên lập nghiệp, hình thành xóm làng trù phú ngày nay. Do công lao mở đất và che chở người đi biển, bà được tôn là vị thần bảo hộ biển đảo phía Nam.

Thầy Sài Nại – Người bạn tri kỷ của Công Chúa

Thầy Sài Nại – thương nhân Chăm sống thế kỷ XVI – từng đi nhiều nước bằng đường biển, tinh thông y thuật. Một lần gặp bão, thuyền ông dạt vào Phú Quý, nơi công chúa Bàn Tranh đang trú ngụ. Họ kết nghĩa chị em. Thầy ở lại chữa bệnh cứu dân, được dân lập miếu thờ sau khi mất. Ba sắc phong triều Nguyễn ban cho cả Công chúa và Thầy Sài Nại cho thấy sự gắn bó linh thiêng giữa hai nhân vật trong tâm thức dân đảo.

Tín ngưỡng và nghi lễ đặc biệt

Điểm đặc sắc nhất của đền thờ Bàn Tranh chính là lễ luân phiên thờ sắc phong, mỗi năm một làng được giữ sắc và thay nhau cúng tế. Đây là tín ngưỡng chung của toàn đảo, thể hiện sự cố kết cộng đồng. Người dân tin rằng Công chúa rất linh thiêng, bảo hộ biển đảo, nên ngoài ngày thường hạn chế lui tới để tránh kinh động, họ chỉ đến quét dọn và cúng bái vào các kỳ lễ quan trọng.

Lễ hội Công Chúa Bàn Tranh & Lễ Thầy Sài Nại

Hàng năm, lễ hội Công chúa Bàn Tranh diễn ra vào mùng 3 tháng Giêng, là ngày giỗ Bà. Nghi lễ rước sắc phong từ làng đang gìn giữ về đền diễn ra rất trang trọng với trống chiêng, cờ lọng và đoàn người đông đảo. Một ngày sau, lễ hội Thầy Sài Nại (mùng 4 tháng 4 AL) cũng diễn ra, đồng thời là thời điểm bàn giao sắc phong giữa các làng. Trong lễ hội, nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như chèo Bả trạo, hát Bội, múa Tứ linh được trình diễn, trở thành nét văn hóa đặc trưng không thể tìm thấy ở đất liền.

Giá trị lịch sử – chủ quyền biển đảo

Miếu thờ Bà Chúa tồn tại gần 400 năm không chỉ là nơi gửi gắm tín ngưỡng mà còn là bằng chứng về chủ quyền cư dân Việt – Chăm ở vùng biển đảo phía Đông Nam, minh chứng cho quá trình khai phá, định cư và phát triển lâu dài của cư dân trên đảo Phú Quý.

Nguồn: taucaotoc.vn