Cầu tàu 914 được khởi công xây dựng từ năm 1873, nằm ngay trước dinh thự Chúa Đảo. Công trình kéo dài hàng chục năm, trải qua nhiều lần sửa chữa và mở rộng mới có được diện mạo như hiện nay. Sở dĩ nơi đây được gọi là “Cầu tàu 914” vì thực dân Pháp đã bắt tù nhân khai thác đá tại chân núi Chúa, rồi dùng chính sức lao động của họ để xây cầu và kè đá chắn sóng trước mặt tiền đảo Côn Lôn. Từ việc khai thác, vận chuyển đến thi công đều hoàn toàn bằng tay, bằng máu và mồ hôi của người tù.
Những khối đá nặng hàng tấn đã đè nát biết bao thân người. Không vác nổi thì bị đánh đến chết, còn mang được thì kiệt sức mà gục ngã. Đến khoảng năm 1930, công trình mới tạm hoàn thành. Người tù khi ấy nhẩm đếm: một người ngã xuống, hai người ngã xuống… rồi dừng lại ở con số 914 – con số mang tính biểu tượng để tưởng nhớ những sinh mạng đã mất trong quá trình xây dựng cây cầu này.
Những mất mát không thể đong đếm
Tù nhân chết bởi muôn vàn nguyên nhân: đá rơi, cây đổ, đói khát, lao động kiệt sức, bị cai ngục đánh đập tàn nhẫn. Các cựu tù kể lại: có khi một tảng đá mà bốn người không khiêng nổi, xin thêm người thì bị cai ngục đánh và bắt giảm còn ba. Ba người vẫn không khiêng nổi lại bị ép còn hai. Và hai con người yếu ớt ấy tất nhiên phải chết dưới sức nặng khủng khiếp của khối đá.
Trong suốt 113 năm, thực dân Pháp rồi đến đế quốc Mỹ đã lần lượt đày hàng chục vạn tù nhân ra Côn Đảo. Vừa đặt chân lên cầu tàu, họ đã bị đánh phủ đầu bằng dùi cui, gậy gộc, kèm những lời hăm dọa và lăng nhục – như lời chào đón tàn bạo của nhà tù khét tiếng nhất Đông Dương.
Chứng nhân lịch sử của hai lần giải phóng
Cầu tàu 914 không chỉ chứng kiến bi kịch mà còn là nơi ghi dấu những khoảnh khắc lịch sử trọng đại:
- Tháng 9/1945: hơn 2.000 tù chính trị Côn Đảo hân hoan đón ngày tự do.
- Tháng 5/1975: hơn 4.000 tù chính trị lại được trở về đất liền sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng.
Nhưng cũng có hàng vạn con người chỉ bước lên cây cầu này một lần duy nhất trong đời – trước khi vĩnh viễn nằm lại trong lòng đất Côn Đảo.
Những câu thơ bi ai của người tù vẫn còn vọng lại như âm vang trong từng phiến đá:
“Nơi đây có chiếc cầu tàu,
Mỗi viên đá xếp một đầu người rơi.”
Hay:
“Côn Lôn ơi, viên đá mạng người…”
“Đá lắp cầu tàu,
Đá bao nhiêu khối máu đào bấy nhiêu.”
Di tích quốc gia đặc biệt
Ngày 29/4/1979, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 54-VHQĐ công nhận Cầu tàu 914 là Khu di tích đặc biệt quan trọng của Quốc gia.
Ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định 548/QĐ-TTg xếp hạng nơi đây là Di tích Quốc gia Đặc biệt.
