Khu Điều Tra Côn Đảo được xây dựng theo lối kiến trúc phương Tây. Thời Pháp thuộc, khu nhà này vốn dùng làm nơi ở cho nhân viên cai trị. Đến năm 1960, dưới chính quyền Mỹ – Ngụy, nơi đây được cải tạo và sử dụng làm khu điều tra, gồm 3 dãy nhà chính:
- Dãy A: Phòng thường trực
- Dãy B: Khu lưu trữ hồ sơ
- Dãy C: Nơi hỏi cung và tra tấn
Ngoài ra, khu điều tra còn bao gồm phòng biệt giam tạm thời và khu vệ sinh phục vụ việc giam giữ và thẩm vấn.
Vai trò và chức năng trong hệ thống nhà tù Côn Đảo
Khu Điều Tra là bộ phận chuyên trách thẩm vấn và lưu trữ hồ sơ tù nhân.
Trước khi bị phân về bất kỳ trại giam nào, tất cả tù nhân đều phải đưa vào đây để lấy lời khai. Việc bố trí tù nhân về từng trại phụ thuộc vào mức độ “nguy hiểm” mà bộ máy cai trị đánh giá qua quá trình hỏi cung.
Không chỉ thẩm vấn tù nhân mới, khu điều tra còn tiếp nhận:
- Tù nhân bị nghi ngờ tổ chức bạo động
- Người bị tình nghi chống lại nội quy trại giam
- Những người cai ngục xem là có tư tưởng kiên cường, khó khuất phục
Tại đây, nhiều tù nhân bị đánh đập, tra khảo nhằm ép buộc khai báo. Những người được coi là “ngoan cố” sẽ bị nhốt trong phòng biệt giam với điều kiện vô cùng tàn nhẫn.
Giai đoạn hoạt động thu hẹp (1966 – 1970)
Từ năm 1966 đến 1970, khu điều tra được thu hẹp và đổi tên thành Ban Sưu Tra, nhưng vẫn giữ nguyên chức năng đàn áp, khai thác thông tin và giam giữ những người bị tình nghi chống đối.
Giá trị lịch sử và công nhận di tích
Khu Điều Tra Côn Đảo là một trong những chứng tích quan trọng phản ánh rõ nét sự tàn bạo của bộ máy cai trị thực dân – đế quốc tại Côn Đảo.
- 29/4/1979: Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định 54-VHQĐ, công nhận Khu Điều Tra là khu di tích đặc biệt quan trọng cấp Quốc gia.
- 10/5/2012: Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định 548/QĐ-TTg, xếp hạng Khu Điều Tra cùng toàn bộ hệ thống Nhà tù Côn Đảo là Di tích Quốc gia Đặc biệt.
Khu Điều Tra hôm nay
Ngày nay, Khu Điều Tra Côn Đảo trở thành điểm tham quan quan trọng, giúp du khách hiểu rõ hơn:
- Cách thức thẩm vấn và đàn áp của bộ máy cai trị
- Những cực hình mà tù nhân phải chịu đựng
- Ý chí bất khuất của những người chiến sĩ cách mạng
Mỗi căn phòng, mỗi bức tường nơi đây đều lưu giữ ký ức đau thương nhưng hào hùng của những con người đã kiên cường giữ vững khí tiết, viết nên trang sử bất diệt của Côn Đảo.
