Nhà tù Phú Lợi được xây dựng vào năm 1957, tồn tại đến năm 1964, là một trong những nhà tù khét tiếng bậc nhất ở miền Nam Việt Nam trong thời kỳ Mỹ – Diệm. Với chế độ giam cầm và tra tấn vô cùng dã man, nơi đây từng bị mệnh danh là “địa ngục trần gian”, giam giữ hàng ngàn chiến sĩ cách mạng và những người yêu nước.
Đỉnh điểm tội ác tại Nhà tù Phú Lợi được ghi dấu bằng vụ đầu độc tập thể tù nhân chính trị vào ngày 01/12/1958, gây chấn động dư luận trong nước và quốc tế, trở thành một chứng tích không thể phai mờ trong lịch sử đấu tranh cách mạng Việt Nam.
Từ căn cứ quân sự đến trại giam khét tiếng
Ban đầu, khu vực này vốn là căn cứ của phát xít Nhật và thực dân Pháp. Đến giữa năm 1957, chính quyền Mỹ – Diệm cải tạo và xây dựng thành nhà tù để giam giữ cán bộ, chiến sĩ cách mạng và quần chúng yêu nước, thuộc ấp Phú Mỹ, xã Phú Hòa, quận Châu Thành, tỉnh Thủ Dầu Một (nay thuộc Bình Dương).
Nhà tù được ngụy trang dưới tên gọi “Trung tâm huấn chính Phú Lợi”, sau đổi thành “Trung tâm Cải huấn Phú Lợi”, với quy mô khoảng 12 ha, nằm liền kề khu căn cứ quân sự, chia thành nhiều khu vực như: khu hành chánh, khu gia đình binh sĩ và khu trại giam – được gọi là “An Trí Viện” nhưng thực chất là nơi giam cầm tù chính trị.
Cấu trúc trại giam và chế độ hà khắc
Khu trại giam gồm ba trại chính: Bạch Đằng, Chi Lăng và Đống Đa, với tổng cộng 9 phòng giam, ký hiệu từ A đến H và N. Mỗi trại có thể giam từ 300 đến 500 tù nhân, trong điều kiện chật chội, thiếu ánh sáng, thiếu nước sinh hoạt.
Bao quanh các trại là nhiều lớp tường cao, kẽm gai dày đặc, hệ thống đèn chiếu sáng suốt đêm, hoàn toàn cách biệt với thế giới bên ngoài. Giữa trại là lô cốt trung tâm và bốn lô cốt ở các góc để kiểm soát toàn bộ khu giam giữ.
Chế độ sinh hoạt tại Nhà tù Phú Lợi vô cùng tàn khốc:
- Thức ăn là gạo mục, cá ươn, nước mắm có dòi, muối hạt.
- Tù nhân phải sống trong môi trường ô uế, thiếu nước, bệnh tật không thuốc men.
Các hình thức tra tấn, đánh đập, biệt giam, “chuồng cọp” được sử dụng thường xuyên, kèm theo “24 điều cấm” hà khắc để đàn áp tinh thần tù nhân.
Vụ đầu độc tù nhân ngày 01/12/1958 – tội ác rúng động
Cuối năm 1958, chính quyền Mỹ – Diệm âm mưu thủ tiêu một số lớn tù nhân “loại A” bằng cách trộn thuốc độc vào bánh mì và thức ăn. Do biển động, kế hoạch đưa tù nhân ra Côn Đảo không thực hiện được, chúng đã chuyển sang đầu độc tập thể ngay trong trại giam.
Từ ngày 30/11 đến 01/12/1958, hàng trăm tù nhân bị ngộ độc nặng, đau bụng dữ dội, nôn mửa, co quắp; nhiều người tử vong, nhiều người rơi vào hôn mê. Một số nạn nhân bị bí mật mang đi và không bao giờ trở lại Phú Lợi.
Trước tội ác này, tù nhân Phú Lợi đã đấu tranh công khai, phá mái trại, phát loa kêu cứu, buộc chính quyền phải đối mặt với sự thật. Tin tức nhanh chóng lan rộng, nhân dân các vùng lân cận và dư luận quốc tế đồng loạt lên án, tạo nên làn sóng phản đối mạnh mẽ.
Nhà tù – chiến trường và “trường học cách mạng”
Dù bị giam cầm trong điều kiện khắc nghiệt, tù nhân chính trị tại Phú Lợi vẫn giữ vững ý chí. Với tinh thần “biến nhà tù thành trường học cách mạng”, các tổ chức Đảng bí mật được hình thành, đường dây liên lạc được thiết lập, các hình thức đấu tranh kiên trì và sáng tạo liên tục diễn ra.
Nhà tù Phú Lợi không chỉ là nơi giam giữ thể xác, mà còn là biểu tượng cho ý chí bất khuất, niềm tin sắt son vào độc lập – tự do của những người cộng sản và người yêu nước.
Di tích lịch sử quốc gia – “địa chỉ đỏ” hôm nay
Đến năm 1964, Nhà tù Phú Lợi bị giải thể, khu vực này được chuyển thành tiểu khu quân sự cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng 30/4/1975.
Với giá trị lịch sử và ý nghĩa chính trị đặc biệt, Nhà tù Phú Lợi đã được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 92/VH/QĐ ngày 10/7/1980. Khu di tích được trùng tu, tôn tạo qua nhiều giai đoạn (1995, 2007, 2011) và mở cửa phục vụ tham quan, nghiên cứu.
Hiện nay, khu di tích gồm các hạng mục chính như: phòng trưng bày, phòng chiếu phim tư liệu, khu nhà giam C, phòng kỷ luật…, trở thành một “địa chỉ đỏ” trong hành trình về nguồn, giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Thông tin tham quan
Địa chỉ: Đường Một Tháng Mười Hai, phường Phú Lợi, TP. Hồ Chí Minh
Điện thoại liên hệ: (0274) 3 841 606 – Bảo tàng tỉnh Bình Dương
Nhà tù Phú Lợi không chỉ là một điểm tham quan lịch sử, mà còn là nơi nhắc nhớ về những hy sinh to lớn của cha anh, góp phần bồi đắp lòng yêu nước và trách nhiệm gìn giữ hòa bình, độc lập của dân tộc.
