Nghĩa trang Hàng Keo, rộng khoảng 80.000 m², là nơi chôn cất gần 10.000 tù nhân bị thực dân Pháp sát hại tại nhà tù Côn Đảo từ đầu thế kỷ XX đến thời kỳ khủng bố trắng 1940–1941. Đây là một trong những địa danh đau thương nhất gắn liền với lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc.
Nỗi ám ảnh của hai chữ “Hàng Keo”
Trong ký ức của những người tù Côn Đảo, “đi Hàng Keo” không chỉ là câu nói tiễn biệt bạn tù về nơi an nghỉ cuối cùng mà còn là lời nhắc về cái chết cận kề bất cứ lúc nào. Hình ảnh ấy được khắc sâu qua những câu thơ ai oán truyền qua nhiều thế hệ:
“Côn Lôn đi dễ khó về
Sống nương Núi Chúa, thác về Hàng Keo.”
Nơi đây từng là mảnh đất mà những người tù cộng sản phải vùi xác đồng đội trong im lặng, không bia, không mộ, không tên tuổi.
Nghĩa trang không mộ – Nỗi đau còn dang dở
Năm 1997, những hài cốt tìm thấy tại Hàng Keo đã được cải táng và di dời về Khu D – Nghĩa trang Hàng Dương. Hiện nay, khu vực này chỉ còn lại rừng cây tự nhiên và nhiều hài cốt chưa từng được tìm thấy, vẫn nằm sâu dưới lòng đất.
Dưới ánh chiều tà, tiếng gió biển thổi qua hàng cây khô cằn tạo nên không gian tĩnh lặng và lạnh buốt – như nhắc nhở du khách về những mất mát không thể đong đếm.
Chứng nhân lịch sử – Bài học cho muôn đời
Nghĩa trang Hàng Keo là minh chứng cho tội ác của thực dân đối với dân tộc ta, đồng thời là dấu tích ghi lại những sự kiện bi tráng trong phong trào cách mạng ở Côn Đảo. Đây là nơi hàng nghìn chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã ngã xuống vì độc lập tự do của dân tộc.
Di tích này mang giá trị lớn trong giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần bất khuất cho thế hệ hôm nay và mai sau.
Vinh danh và bảo tồn
29/4/1979: Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận Nghĩa trang Hàng Keo là Khu di tích đặc biệt quan trọng cấp Quốc gia.
10/5/2012: Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng nơi đây là Di tích Quốc gia Đặc biệt.
Tuy nhiên, hiện nay một số hạng mục đang xuống cấp; khu vực không có hàng rào bảo vệ nên đôi khi xuất hiện tình trạng người dân vào đốt củi, ăn uống, tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ và gây ô nhiễm môi trường. Việc chỉnh trang – bảo tồn di tích Nghĩa trang Hàng Keo là điều vô cùng cần thiết để giữ gìn sự linh thiêng của mảnh đất này.
