Ngay bên lối ra Cầu tàu 914, phía trước Dinh Chúa Đảo, có một căn biệt thự nhỏ mang kiến trúc phương Tây, nằm khiêm tốn dưới tán những cây bàng cổ thụ. Đây chính là Nhà Công Quán, công trình được người Pháp xây dựng từ cuối thế kỷ XIX, với diện tích khoảng 150 m², thuộc quần thể Dinh Chúa Đảo.
Thời Mỹ – Ngụy, nơi đây được gọi là Nhà Công Quán hay Câu lạc bộ, đồng thời là điểm dừng chân dành cho các lữ khách ra đảo thi hành công vụ.
Dấu chân đại nhạc sĩ Camille Saint-Saëns
Năm 1895, đại nhạc sĩ thiên tài người Pháp Camille Saint-Saëns đã lưu lại ngôi biệt thự này tròn một tháng (từ 20/3 đến 19/4/1895), theo lời mời của bạn cũ Roussrau và Chúa đảo Jacke.
Nhận được sự tiếp đón trọng thị, ông sống tại Côn Đảo như một vị thượng khách và dành thời gian đi dạo ven biển, khám phá rừng sinh thái, cảm nhận vẻ đẹp thanh khiết của đảo ngọc.
Trong thời gian ấy, ông cũng chứng kiến hình ảnh đầy ám ảnh của những tù nhân bị cưỡng bức lao động:
- ngâm mình dưới nước nhiều giờ để lấy san hô nung vôi,
- phá đá mở đường,
- kéo gỗ trong rừng sâu…
Đêm cuối cùng trước khi rời đảo, ông theo bước chân tù nhân đến khu Banh I và lặng người khi nghe từ trong các phòng giam vọng ra tiếng đàn nhị réo rắt. Ông không thể tưởng tượng nổi, giữa đau đớn và tra tấn, người tù vẫn giữ được tinh thần lạc quan đến vậy.
Chính tiếng đàn, tiếng sóng biển và cảnh sắc Côn Đảo đã chạm đến trái tim người nghệ sĩ. Đêm ấy, ông thức trắng và hoàn thành chương cuối vở nhạc kịch “Brunechilda” ngay tại căn phòng ở Nhà Công Quán.
Trong bức thư gửi Chúa đảo Jacke, ông viết:
“Phong cảnh Côn Đảo thật tuyệt vời. Những nơi tôi đi qua chưa nơi nào đẹp như thế. Với người làm nghệ thuật, tôi luôn tin rằng: nơi nào cái đẹp được tôn trọng, nơi đó cái xấu sẽ bị đẩy lùi; luật pháp đôi khi cũng không cần đến.”
Dấu ấn văn minh còn lại của người Pháp
Ngày nay, Nhà Công Quán đã được trùng tu trong tổng thể Khu Dinh Chúa Đảo, trở thành một trong những công trình mang dấu ấn văn minh rõ nét nhất mà người Pháp còn để lại trên hòn đảo từng là “địa ngục trần gian”.
Xếp hạng di tích
29/4/1979: Bộ Văn hóa – Thông tin ra quyết định số 54-VHQĐ xếp hạng Nhà Công Quán là Khu di tích đặc biệt quan trọng của quốc gia.
10/5/2012: Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg công nhận nơi đây là Di tích Quốc gia Đặc biệt.
