Di tích Trại Phú An – Nơi ghi dấu ý chí chiến đấu kiên cường của tù chính trị Côn Đảo

Trong bối cảnh chiến tranh xâm lược ngày càng mở rộng, hệ thống nhà tù Côn Đảo cũng được Mỹ – ngụy tăng cường mở rộng quy mô. Sau nhiều đợt khảo sát (1967–1968), phái đoàn quân sự Hoa Kỳ đề nghị dùng ngân sách của Chương trình viện trợ quân sự và kinh tế Mỹ tại Việt Nam để xây dựng các trại giam kiểu mẫu tại Côn Đảo.

Hãng thầu nổi tiếng RMK–BRJ được giao thi công, đồng loạt xây dựng các trại: Trại VI, Trại VII, Trại VIII (khởi công năm 1968). Riêng Trại IX đang xây dở thì Hiệp định Paris được ký kết nên bị bỏ dở.

Không giống các trại giam do Pháp xây dựng, hệ thống của Mỹ – ngụy bố trí khu phụ trợ (bếp, bệnh xá, kho lương thực…) ở phía trước, còn khu phòng giam được đặt sâu bên trong để che giấu hoạt động đàn áp.

Cấu trúc Trại Phú An (Trại VI)

Trại Phú An gồm 20 phòng giam, chia thành hai khu A và B, mỗi khu 10 phòng nằm đối diện nhau, kèm theo 4 xà lim biệt lập.
Tổng diện tích trại lên đến 42.140 m².

Khu A (phòng 1–10): Đầu năm 1970 dùng để giam giữ tù “câu lưu” và những người bị bắt sau Tết Mậu Thân 1968 nhưng chưa xét xử.

Tháng 8/1970: Mỹ – ngụy lập Tiểu đoàn Tâm lý chiến thí điểm Côn Sơn tại khu vực này.

Khu B: Ban đầu giam giữ những tù chính trị kiên định, được “tuyển lọc” qua hàng trăm đợt đấu tranh chống tố cộng, chống ly khai từ thời Mỹ – Diệm.

Năm 1972, sau khi Tiểu đoàn Tâm lý chiến thất bại, địch đổi cách gọi: từ phòng 11–20 là khu A, còn phòng 1–10 là khu B.

Phong trào đấu tranh và sự ra đời của Đảng bộ Lưu Chí Hiếu

Ngày 3/2/1972, Đảng bộ mang tên chiến sĩ Lưu Chí Hiếu được thành lập, do đồng chí Trần Văn Cao (Tư Cao) làm Bí thư. Với tinh thần đoàn kết và tổ chức chặt chẽ, tù chính trị tại khu B đã thực hiện nhiều cuộc đấu tranh tiêu biểu:

• Tuyệt thực 19 ngày (10/1972)
• Chống lăn tay, chụp hình, ngăn chặn âm mưu tráo án tù chính trị thành “gian nhân hiệp đảng” (5/1973)
• Ra đời Tập san Sinh Hoạt và Xây Dựng, phục vụ tuyên truyền và giáo dục bí mật trong trại

Cuối năm 1974, nắm bắt bối cảnh sau Hiệp định Paris, Đảng ủy Lưu Chí Hiếu đã thành lập Ban Quân sự và Ban An ninh, chuẩn bị lực lượng, thời cơ cho tự giải phóng.

Công nhận Di tích Quốc gia đặc biệt

Với giá trị lịch sử sâu sắc, Trại Phú An được Nhà nước công nhận:

• 29/4/1979: Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định 54-VHQĐ, công nhận Trại Phú An là Khu di tích đặc biệt quan trọng cấp Quốc gia.
• 10/5/2012: Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định 548/QĐ-TTg, xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.

Trại Phú An hôm nay

Di tích Trại Phú An hiện là điểm tham quan quan trọng trong quần thể di tích Côn Đảo, giúp du khách:

• Hiểu rõ cấu trúc và phương thức đàn áp của Mỹ – ngụy
• Tưởng nhớ tinh thần đấu tranh bất khuất của tù chính trị
• Cảm nhận khí phách kiên trung, ý chí sống còn của những người cộng sản trong hoàn cảnh khốc liệt

Đây là nơi mà từng bức tường, từng phòng giam đều kể lại câu chuyện về niềm tin, sự hy sinh và khát vọng tự do của dân tộc.