Sau khi thực dân Pháp bàn giao Nhà tù Côn Đảo vào tháng 3/1955, chính quyền Mỹ – Ngụy tiếp tục mở rộng hệ thống trại giam nhằm đàn áp phong trào cách mạng. Đến năm 1962, Trại V được xây dựng và sau Hiệp định Paris năm 1973 được đổi tên thành Trại Phú Phong.
Trại có diện tích 3.594 m², gồm 12 phòng giam chia làm ba dãy, mỗi dãy 4 phòng và một nhà bếp, mái lợp fibro xi măng. Trại nằm phía trước khu Chuồng Cọp Pháp, ở vị trí kín đáo, thuận tiện cho việc kiểm soát tù nhân.
Từ năm 1965, địch bắt đầu đưa về đây nhiều tù chính trị và tù binh mới bị đày ra Côn Đảo, trong đó có nhiều chiến sĩ cách mạng trung kiên.
Trại giam đầu tiên dành cho nữ tù chính trị (1966–1968)
Giai đoạn 1966–1968 đánh dấu sự kiện Trại Phú Phong trở thành nơi giam giữ tập thể nữ tù chính trị đầu tiên của Côn Đảo. Dưới chế độ hà khắc, các nữ tù vẫn giữ tinh thần bất khuất, kiên định lập trường cách mạng.
Ngày 23/9/1966, 36 phụ nữ yêu nước bị đày từ các nhà lao đất liền ra Côn Đảo và giam tại Trại V. Tất cả kiên quyết không chào cờ địch, phản đối nội quy phi nhân tính, chấp nhận chế độ giam giữ tàn bạo để bảo vệ khí tiết người cộng sản.
Cuối năm 1966, tập thể nữ tù đồng loạt tuyệt thực, đấu tranh đòi cải thiện đời sống và được trở về đất liền. Cuộc đấu tranh lên đến đỉnh điểm khi một số nữ tù lựa chọn tự mổ bụng để phản kháng chế độ áp bức. Trước sức ép mạnh mẽ ấy, đến tháng 3/1968 địch buộc phải chuyển toàn bộ nữ tù về nhà lao Chí Hòa và đến tháng 9/1968 tiếp tục đưa về Thủ Đức.
Biểu tượng về bản lĩnh và tinh thần đấu tranh của phụ nữ Việt Nam
Trại Phú Phong trở thành dấu ấn đặc biệt trong lịch sử đấu tranh của phụ nữ Việt Nam tại Côn Đảo. Trong điều kiện giam cầm nghiệt ngã, các nữ tù vẫn:
- Giữ vững niềm tin vào Đảng và cách mạng
- Kiên cường chống lại bạo lực và chính sách đàn áp
- Đoàn kết, ý chí sắt đá, nêu cao phẩm chất “Anh hùng – Bất khuất – Trung hậu – Đảm đang”
Những cuộc đấu tranh tại đây đã góp phần tạo nên trang sử bi tráng nhưng đầy tự hào của phụ nữ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.
Công nhận Di tích Quốc gia Đặc biệt
Trại Phú Phong có ý nghĩa lớn về lịch sử và tinh thần, được Nhà nước ghi nhận:
- 29/4/1979: Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định 54-VHQĐ, công nhận Trại Phú Phong là Khu di tích đặc biệt quan trọng cấp Quốc gia.
- 10/5/2012: Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 548/QĐ-TTg, xếp hạng toàn bộ hệ thống Nhà tù Côn Đảo – trong đó có Trại Phú Phong – là Di tích Quốc gia Đặc biệt.
Trại Phú Phong hôm nay
Ngày nay, Trại Phú Phong là một trong những điểm tham quan lịch sử quan trọng tại Côn Đảo. Du khách đến đây không chỉ được tìm hiểu về tội ác chiến tranh mà còn cảm nhận được:
- Tinh thần bất khuất của các nữ tù chính trị
- Lòng yêu nước nồng nàn
- Phẩm giá kiên trung và sức mạnh của niềm tin
Trại Phú Phong mãi là biểu tượng thiêng liêng tôn vinh ý chí của người phụ nữ Việt Nam trong hành trình đấu tranh giành độc lập, tự do cho dân tộc.
