Năm 1928, thực dân Pháp tiếp tục mở rộng hệ thống nhà tù Côn Đảo bằng việc xây dựng Banh III với diện tích hơn 12.700 m². Qua từng giai đoạn, nơi này mang nhiều tên gọi khác nhau: Banh III, Lao 3, Trại Bác Ái, Trại 1 và cuối cùng là Trại Phú Thọ.
Ban đầu, trại gồm:
- 2 dãy phòng giam tập thể
- 1 dãy giam giữ biệt lập
- 1 khu bếp và 1 khu bệnh xá
Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, trại được chỉnh trang còn 2 dãy, mỗi dãy 4 phòng.
Thời kỳ Mỹ – Ngụy và sự mở rộng khu biệt lập
Thời Mỹ – Ngụy, trại được xây thêm phòng 9 và phòng 10 phía sau bệnh xá. Trong đó, phòng 10 được biến thành khu biệt lập nhằm bổ sung cho hệ thống Chuồng Cọp, bị chia nhỏ thành 15 phòng giam.
Khác với Chuồng Cọp Pháp có song sắt trên trần, khu biệt lập mới chỉ dùng kẽm gai chằng chịt. Vì cấu trúc nhỏ hẹp, nóng bức và tăm tối, tù nhân gọi nơi này bằng cái tên chua xót nhưng đầy hàm ý: “Biệt lập Chuồng Gà”.
Ngoài khu giam chính, trại còn có nhà ăn, nhà kho, nhà bếp, văn phòng giám thị và sân vườn.
Vai trò của Trại Phú Thọ trong hệ thống nhà tù Côn Đảo
Thực dân Pháp sử dụng Banh III như nơi cách ly tù nhân mới để ngăn chặn thông tin từ đất liền lan sang tù nhân cũ.
Về sau, nơi này trở thành khu giam giữ những tù nhân bị liệt vào hàng “nguy hiểm”, “bất trị”:
- Những người bị buộc tội phá hoại, chống phá trị an
- Tù nhân nhiều lần vượt ngục
- Thành phần mà chính quyền thực dân coi là có ảnh hưởng lớn đến phong trào cách mạng
Giai đoạn giam cầm khốc liệt (1939–1945)
Trong thời kỳ khủng bố trắng sau Khởi nghĩa Nam Kỳ (1940), Banh III giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng quan trọng như Lê Duẩn, Lê Hồng Phong, Dương Bạch Mai…
Đặc biệt, các chuyến tù từ Sơn La – Hỏa Lò bị đày ra đảo năm 1944 cũng bị cấm cố tại đây, gồm nhiều lãnh đạo cấp ủy và Xứ ủy Bắc Kỳ.
Banh III trở thành một trong những nơi giam giữ tàn khốc nhất, nơi hàng nghìn tù chính trị bị đánh đập, tra tấn cho đến chết.
Câu chuyện về người chiến sĩ Vũ Văn Hiếu
Tại đây, đồng chí Vũ Văn Hiếu – Bí thư đầu tiên của Đặc khu mỏ Hòn Gai – đã trút hơi thở cuối cùng trong phòng cấm cố. Trước lúc hy sinh, ông cởi tấm áo trên người trao cho đồng chí Lê Duẩn cùng lời trăn trối:
- “Ráng sống mà phục vụ cho cách mạng.”
- Tấm gương của ông trở thành biểu tượng của người cộng sản trung kiên:
“Sống vì Đảng – chết cũng không rời Đảng.” - Hình ảnh thiêng liêng ấy đã truyền cảm hứng tạo nên tượng đài nổi tiếng dựa trên tứ thơ:
“Chết còn cởi áo cho nhau.”
Công nhận Di tích Quốc gia Đặc biệt
29/4/1979: Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định 54-VHQĐ, công nhận Trại Phú Thọ là Khu di tích đặc biệt quan trọng cấp Quốc gia.
10/5/2012: Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định 548/QĐ-TTg, xếp hạng Trại Phú Thọ trong quần thể Di tích Quốc gia Đặc biệt hệ thống Nhà tù Côn Đảo.
Giá trị lịch sử hôm nay
Ngày nay, Di tích Trại Phú Thọ là điểm đến không thể bỏ qua khi tìm hiểu về lịch sử đấu tranh cách mạng tại Côn Đảo. Mỗi bức tường, mỗi phòng giam nơi đây đều chứa đựng:
- Dấu tích của thời kỳ giam cầm tàn khốc
- Tinh thần kiên trung, bất khuất của những người chiến sĩ
- Bản lĩnh thép và lòng trung thành tuyệt đối với cách mạng
Trại Phú Thọ không chỉ là chứng tích lịch sử mà còn là nơi để tri ân, tưởng nhớ và tôn vinh những người đã ngã xuống vì độc lập tự do của dân tộc.
){kind=link}