Côn Đảo hiện có 79 cây cổ thụ thuộc các họ bàng, bằng lăng, điệp bèo và thị được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Trong số đó, cây bàng chiếm phần lớn với 53 cây – trở thành biểu tượng vừa bình dị vừa thiêng liêng, gắn bó với đời sống và lịch sử của hòn đảo suốt hơn một thế kỷ.
Không ai biết chính xác cây bàng xuất hiện ở Côn Đảo từ khi nào. Người dân lâu năm chỉ nhớ rằng lúc họ đặt chân đến đảo, bàng đã phủ kín lối đi, sân nhà, bệnh viện, trường học, các cơ quan và chạy dài từ rừng núi xuống tận mép biển. Qua năm tháng, bàng trở thành linh hồn của đảo – tỏa bóng trầm mặc trên các con đường Lê Duẩn, Tôn Đức Thắng, hay quanh khu vực trại tù Phú Hải. Nhiều cây bàng có gốc lớn bằng ba, bốn vòng tay người ôm, cao hàng chục mét, sừng sững như những vị chứng nhân lặng lẽ của thời gian.
So với bàng ở đất liền, bàng Côn Đảo có lá dày và lớn hơn, màu xanh thẫm, gốc xoãi rộng và vỏ cây xù xì, gân guốc hơn – có lẽ do điều kiện khí hậu và môi trường đặc thù nơi đảo xa gió cát.
Mùa bàng chín rộ vào tháng 6–7 hằng năm. Khi quả rụng vàng mặt đất, người dân lại rủ nhau đi nhặt quả, tách lấy nhân để làm món mứt hạt bàng – đặc sản nổi tiếng mà du khách nào đến Côn Đảo cũng muốn mua về làm quà.
Bàng – “chứng nhân” của những năm tháng địa ngục trần gian
Không chỉ mang bóng mát, cây bàng còn gắn liền với ký ức đau thương của hàng vạn tù nhân trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Người dân Côn Đảo vẫn kể lại những câu chuyện về cách cây bàng đã góp phần cứu sống biết bao người.
Ông Phan Hoàng Oanh, cựu tù chính trị, nhớ lại: “Ai từng bị giam ở Côn Đảo đều ăn lá bàng”. Mỗi lần được ra ngoài, tù nhân lén hái những lá bàng non, trái bàng xanh giấu vào người, ngậm trong miệng mang vào phòng giam chia cho đồng đội. Ban đầu chỉ để bù rau xanh, nhưng dần dần họ nhận ra lá bàng giúp giảm đau vết thương, trị tiêu chảy, thậm chí được dùng để viết thơ, truyền tin trong tù.
Bàng Côn Đảo – hơn một thế kỷ đứng canh đảo
45 năm sau ngày giải phóng, những cây bàng lớn nhất Côn Đảo vẫn còn đó, gần gũi, bền bỉ và đầy sức sống. Theo bà Phan Thị Tám – Trưởng Ban Quản lý Di tích Lịch sử huyện Côn Đảo, các cây bàng cổ thụ được công nhận “Cây Di sản Việt Nam” hiện có tuổi đời từ 130–150 năm, tính từ thời điểm thực dân Pháp xây dựng nhà tù vào năm 1862.
Những cây di sản này tập trung nhiều ở khuôn viên các trại giam, dinh Chúa Đảo, các tuyến đường cổ kính của thị trấn. Người dân Côn Đảo và chính quyền địa phương chăm sóc chúng rất chu đáo: thường xuyên cắt tỉa cành khô, xử lý sâu bệnh, phòng gãy đổ và ngăn chặn mọi hành vi xâm hại cây di sản. Nhờ đó, hàng cây bàng cổ thụ luôn xanh tốt, góp phần tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, thiêng liêng và rất riêng của Côn Đảo.
Bàng – bóng mát của hiện tại, di sản của tương lai
Không chỉ là loài cây, bàng Côn Đảo là ký ức, là chứng tích, là phần linh hồn của hòn đảo. Những tán bàng xòe rộng che chở bao thế hệ, những thân cây rạn nứt kể chuyện lịch sử, những mùa quả chín đem lại hương vị đặc trưng gắn liền với cuộc sống người dân đảo.
Giữa không gian yên bình của Côn Đảo hôm nay, đi dưới những tán bàng cổ thụ là cảm nhận được nhịp thở của thời gian – một hành trình trở về miền ký ức, nơi di sản sống mãi cùng đảo xanh.
