Lễ Xăng Khan, còn được gọi là Kin chiêng boóc mạy, là một nghi lễ truyền thống đặc sắc của cộng đồng người Thái ở miền Tây Nghệ An. Đây là sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng có nguồn gốc từ nghi lễ cúng tổ tiên của các thầy mo, những người giữ vai trò kết nối giữa con người với thế giới thần linh, đồng thời đảm nhiệm việc chữa bệnh, làm lễ cầu an và bảo vệ đời sống tinh thần của cộng đồng.
Trong quan niệm truyền thống của người Thái, thầy mo là người có khả năng giao tiếp với thần linh, biết bốc thuốc, chữa bệnh và thực hiện các nghi thức tâm linh. Những người được thầy mo chữa khỏi bệnh thường tự nguyện nhận thầy làm cha nuôi hoặc người bảo hộ, gọi là lục mạy hay lục niệng. Vì vậy, Lễ Xăng Khan không chỉ là nghi lễ tạ ơn tổ tiên, thần linh và các thế hệ thầy mo đi trước, mà còn là dịp để những người được chữa bệnh, những người con nuôi tìm về tri ân người đã giúp đỡ gia đình mình.
Theo cách giải thích của người Thái Tày Thanh, còn gọi là Thái Đen, “xăng” mang ý nghĩa lời dặn dò, lời nhắn gửi của các mo thầy đã khuất đối với những người học nghề mo đang sống; còn “khan” thể hiện sự đáp lời, nhận lời và lời hứa của người học trò sẽ tiếp tục làm những điều tốt đẹp cho bản thân, gia đình và cộng đồng. Vì vậy, Lễ Xăng Khan có thể được hiểu là cuộc gặp gỡ mang tính thiêng liêng giữa các thế hệ thầy mo, là sự tiếp nối nghề nghiệp, đạo lý và trách nhiệm với cộng đồng.
Lễ Xăng Khan thường được tổ chức định kỳ khoảng ba đến năm năm một lần, tùy điều kiện của từng địa phương và từng gia đình thầy mo. Thời gian tổ chức thường vào khoảng tháng 11, tháng 12 âm lịch, sau khi mùa màng đã thu hoạch xong, hoặc vào mùa xuân, khoảng tháng 2, tháng 3 âm lịch. Trước đây, lễ có thể kéo dài từ hai đến ba ngày, nhưng hiện nay thường được tổ chức trong một ngày một đêm tại nhà khách của gia đình thầy mo và khu vực không gian mở xung quanh nhà.
Nguồn gốc, ý nghĩa và không gian tổ chức lễ
Lễ Xăng Khan bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của các thầy mo và quan niệm về sự giao tiếp giữa thế giới con người với thế giới thần linh. Theo truyền thống, mỗi thầy mo được học nghề từ một người thầy khác nhau. Sau khi thành nghề, thầy mo có trách nhiệm chữa bệnh, làm lễ cầu an, giúp đỡ dân bản và duy trì mối liên hệ với thần linh, tổ tiên. Khi tổ chức Xăng Khan, thầy mo không chỉ tạ ơn các vị thần đã phù hộ mà còn tưởng nhớ những người thầy đã truyền nghề, truyền tri thức và kinh nghiệm hành lễ.
Đây cũng là dịp để các thầy mo thể hiện tài năng, kiểm chứng trình độ hành nghề và xác nhận thứ bậc trong hệ thống nghề mo. Những người học nghề, các mo bạn và những người con nuôi của thầy mo cùng tham gia, vừa để hỗ trợ nghi lễ, vừa để bày tỏ lòng biết ơn. Trong không gian lễ hội, các mối quan hệ giữa thầy và trò, giữa người chữa bệnh và người được chữa bệnh, giữa gia đình và cộng đồng được củng cố thông qua những nghi thức tạ lễ, lời khấn, lời hát và các hoạt động diễn xướng dân gian.
Để chuẩn bị cho lễ Xăng Khan, gia đình thầy mo phải chuẩn bị chu đáo lương thực, thực phẩm, rượu, trầu cau, hoa, vải trắng, kiếm, đồng bạc và nhiều vật dụng phục vụ nghi lễ. Đặc biệt, vật không thể thiếu là cây hoa thờ, thường gọi là cây xằng tang hoặc cây boọc mạy. Cây được làm từ thân tre hoặc nứa, có thể cao khoảng 4 mét, được chia thành nhiều tầng và trang trí bằng những dây hoa, cành hoa nhuộm các màu xanh, đỏ, tím, vàng. Xung quanh cây còn gắn các hình chim, cá, rắn, ve sầu và nhiều con vật khác được làm từ ruột cây tang, cây sắn hoặc các vật liệu tự nhiên trong rừng.
Cây boọc mạy được dựng ở vị trí trung tâm của không gian hành lễ, tượng trưng cho sự kết nối giữa các tầng thế giới trong quan niệm tâm linh của người Thái. Những vật trang trí trên cây thể hiện sự phong phú của tự nhiên, đời sống muôn loài và ước vọng về sự sinh sôi, phát triển, thịnh vượng của bản mường. Trong quá trình hành lễ, cây hoa trở thành trung tâm của các điệu múa, lời hát và nghi thức mô phỏng hoạt động của thần linh.
Các nghi lễ và hoạt động đặc sắc trong Lễ Xăng Khan
Lễ Xăng Khan bao gồm nhiều nghi thức liên tiếp, mỗi nghi thức gắn với một nội dung tâm linh và một trò diễn minh họa riêng. Mở đầu thường là lễ Pay toọc tang, nghĩa là đi tìm hoặc lấy cây tang. Thầy mo làm lễ báo cáo với ma nhà, sau đó vào rừng cúng thần rừng, thần núi để xin phép lấy cây về làm cây xằng tang dâng lên thần linh. Tiếp đó là lễ đón mo khu và mo bạn, trong đó mo chủ xin phép ma nhà được đón các thầy mo khác đến hỗ trợ và cùng thực hiện nghi lễ.
Một nghi thức quan trọng khác là xạc húa, tức lễ gội đầu hoặc tẩy trần. Trước khi bước vào phần hành lễ chính, những người tham dự phải ra suối gội đầu, làm sạch thân thể và tâm hồn, với quan niệm để hồn vía được mát mẻ, khỏe mạnh, tinh khiết. Đây là bước chuẩn bị cần thiết trước khi con người tiếp xúc với thế giới thần linh và tổ tiên.
Sau đó là lễ khạy đản, nghi thức mở màn chính thức. Mo khu làm lễ báo cáo với tổ tiên, các vị thần trên Mường Trời về việc tổ chức Xăng Khan, đồng thời mời các thần linh và các ma về dự lễ, chứng giám và hưởng lễ vật. Đến lễ púc xằng tang, cây xằng tang được dựng lên giữa nhà, thường tiến hành vào lúc nửa đêm. Các mo đứng xung quanh, cầm kiếm, đọc bài cúng theo điệu nhuôn, trong khi mọi người dựng cây và gắn các vật trang trí đã chuẩn bị. Ba vò rượu được buộc dưới chân cây, tượng trưng cho ba mường: Mường Phà, Mường Lum và Mường Piếng.
Sau khi cây xằng tang được dựng, các mâm lễ được bày biện. Các thầy mo đọc lời cúng, xướng tên từng lễ vật và mời các vị thần, tổ tiên về chứng giám, thụ hưởng. Trong toàn bộ buổi lễ có khoảng 54 muột, mỗi muột là một nghi lễ hoặc một trò diễn do mo chủ và các mo bạn thực hiện. Các trò diễn thường mô phỏng hành vi của thần linh, tổ tiên hoặc những nhân vật xuất hiện trong nội dung bài cúng. Khi chuyển từ muột này sang muột khác, người ta thường gõ ba hồi, chín tiếng cồng theo hiệu lệnh của mo chủ hoặc người điều hành nghi lễ.
Phần lễ chính còn có nhiều nghi thức quan trọng như bắc tôn hình, tức lễ mời các ma mường trời về dự; chánh tang, nghi lễ ca ngợi vẻ đẹp của cây xằng tang và mời thần linh về hưởng lễ; xơ phù xưa lắc xơn, lễ cúng thần núi và thần rừng; xơ ký yên, lễ cầu bình an; nàng ò hay xiểng vắn, nghi thức thử thần trứng, bói trứng và thể hiện tài nghệ của các thầy mo; cuối cùng là lễ păm xăng tang, tức lễ hạ cây tang.
Xen kẽ giữa các nghi thức là những hoạt động diễn xướng dân gian phong phú như đánh cồng chiêng, khắc luống, gõ boong bu, hát nhuôn, hát xuối, hát lăm, hát khắp, múa Xăng Khan và thổi khèn. Người mo thường dẫn đầu đoàn múa, phía sau là những phụ nữ cầm ô, vừa hát vừa múa quanh cây boọc mạy. Đây là thời điểm sôi nổi nhất của lễ hội, khi không gian nhà sàn trở nên náo nhiệt bởi tiếng cồng chiêng, tiếng hát và những động tác múa mô phỏng thế giới thần linh.
Các bài cúng trong lễ Xăng Khan không chỉ là lời khấn thông thường mà còn chứa đựng nhiều yếu tố sử thi, trường ca và truyền thuyết bằng văn vần. Nội dung thường kể về thuở khai lập bản mường, nguồn gốc cộng đồng, các anh hùng dân tộc Thái, thần linh, tổ tiên và thế giới Mường Trời. Sau mỗi nghi lễ lại có một trò diễn minh họa, khiến toàn bộ lễ hội trở thành một chuỗi diễn xướng liên tục, kết hợp giữa nghi lễ tâm linh, âm nhạc, múa, hát và sân khấu dân gian.
Khi lễ hội kết thúc, chủ nhà thường hái hoa từ cây boọc mạy để tặng cho những người tham dự. Mỗi bông hoa được xem là phần thưởng tượng trưng cho may mắn, phúc lộc và những điều tốt lành trong cuộc sống. Lời hát chia tay vang lên trong không khí lưu luyến, hẹn ngày gặp lại ở kỳ Xăng Khan tiếp theo. Khi trời sáng, mọi người trở về bản làng, tiếp tục công việc thường ngày với niềm tin về một năm mới bình an, khỏe mạnh và thuận lợi.
Giá trị văn hóa và công tác bảo tồn di sản
Lễ Xăng Khan là một di sản văn hóa giàu giá trị của người Thái ở Nghệ An, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng tâm linh, nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức dân gian và tinh thần cố kết cộng đồng. Lễ hội là dịp để người Thái bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, thần linh và các thế hệ thầy mo đã có công chữa bệnh, cứu người, truyền nghề và bảo vệ đời sống tinh thần của bản mường.
Thông qua các nghi lễ và trò diễn, Lễ Xăng Khan lưu giữ nhiều yếu tố văn hóa truyền thống như tiếng Thái, lời cúng cổ, sử thi, trường ca, dân ca, múa, âm nhạc cồng chiêng, khèn, khắc luống, gõ boong bu và nghệ thuật tạo hình trên cây boọc mạy. Những yếu tố này tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, nơi các giá trị tinh thần được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Lễ hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố mối quan hệ giữa các gia đình, dòng họ và bản mường. Đây là dịp để những người con nuôi của thầy mo trở về trả ơn, để các thầy mo gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm và để cộng đồng cùng tham gia vào một nghi lễ chung. Bên cạnh đó, lễ hội còn là không gian giao lưu của nam nữ thanh niên, tạo điều kiện để các đôi trai gái gặp gỡ, tìm hiểu và kết duyên.
Trong những năm gần đây, Lễ Xăng Khan được quan tâm phục hồi, giới thiệu và tái hiện trong các hoạt động văn hóa nhằm nâng cao nhận thức về giá trị di sản của người Thái. Việc tái hiện lễ hội tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội vào năm 2018 là một hoạt động có ý nghĩa, giúp đưa nghi lễ truyền thống này đến gần hơn với công chúng, đồng thời tạo cơ hội để chính cộng đồng chủ thể trực tiếp giới thiệu bản sắc văn hóa của mình.
Với những giá trị nổi bật, Lễ Xăng Khan, hay Kin chiêng boóc mạy, của người Thái được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3421/QĐ-BVHTTDL ngày 11 tháng 9 năm 2017. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị lịch sử, tín ngưỡng, nghệ thuật và vai trò của lễ hội trong đời sống cộng đồng người Thái ở miền Tây Nghệ An.
Ngày nay, Lễ Xăng Khan vẫn là một trong những nghi lễ truyền thống có sức sống mạnh mẽ trong đời sống văn hóa người Thái. Không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh và thể hiện lòng biết ơn đối với thầy mo, tổ tiên, thần linh, lễ hội còn góp phần bảo tồn ngôn ngữ, nghệ thuật dân gian, phong tục tập quán và tinh thần đoàn kết của cộng đồng. Đây là một di sản đặc sắc, phản ánh thế giới quan phong phú và bản sắc văn hóa riêng biệt của người Thái ở Nghệ An.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ Xăng Khan (Kin chiêng boóc mạy) của người Thái
- Loại hình: Tập quán xã hội và tín ngưỡng
- Địa điểm: Miền Tây tỉnh Nghệ An
- Không gian tổ chức: Nhà của thầy mo và khu vực xung quanh nhà
- Thời gian tổ chức: Khoảng tháng 11, tháng 12 âm lịch hoặc tháng 2, tháng 3 âm lịch; thường định kỳ 3–5 năm một lần
- Thời lượng: Một ngày một đêm; trước đây có thể kéo dài từ 2–3 ngày
- Chủ thể văn hóa: Cộng đồng người Thái ở Nghệ An
- Đối tượng tri ân, thờ cúng: Tổ tiên, thần linh, các mo thầy đã khuất và những người có công truyền nghề, chữa bệnh, cứu người
- Nghi lễ tiêu biểu: Pay toọc tang, đón mo khu và mo bạn, xạc húa, khạy đản, púc xằng tang, xơ ký yên, nàng ò, păm xăng tang
- Hoạt động diễn xướng: Hát nhuôn, hát xuối, hát lăm, hát khắp, múa Xăng Khan, đánh cồng chiêng, khắc luống, gõ boong bu, thổi khèn
- Năm ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: 2017
- Quyết định ghi danh: Số 3421/QĐ-BVHTTDL ngày 11 tháng 9 năm 2017
+của+người+Thái){kind=link}