Miếu Bà Khâm Sai, tọa lạc tại số 95 đường Huyền Trân Công Chúa, Phường Tam Thắng, Thành phố Hồ Chí Minh, là một trong những cơ sở tín ngưỡng dân gian lâu đời của cư dân địa phương. Trải qua gần một thế kỷ hình thành và phát triển, ngôi miếu không chỉ là chốn thờ tự linh thiêng mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng.
Theo lời kể của ông Hồ Văn Thông – Hội trưởng kiêm Trưởng Ban tế tự, miếu được dựng vào đầu những năm 1930 với tên gọi ban đầu là Dinh Bà Nương Nương. Khu đất xây miếu xưa kia thuộc vùng khai phá của một vị quan khâm sai triều Nguyễn. Thời điểm đó, khu vực thường xuyên thiếu nước ngọt vào mùa khô, vị quan này đã cho đào hồ, đắp bờ để trữ nước mưa phục vụ sinh hoạt dân cư và nuôi ngựa chiến. Hồ nước ấy được người dân gọi là bàu Khâm Sai, cái tên sau này gắn liền với ngôi miếu.
Do tên gọi Dinh Bà Nương Nương khó nhớ, khó tìm, từ thập niên 1950, người dân quen miệng gọi miếu là Miếu Bà Khâm Sai. Theo dòng phát triển đô thị, bàu Khâm Sai dần được san lấp, trở thành khu dân cư đông đúc, nay thuộc Phường Tam Thắng. Giữa nhịp sống hiện đại, ngôi miếu vẫn giữ vai trò là điểm tựa tinh thần cho người dân và du khách thập phương mỗi dịp lễ hội.
Miếu Bà Khâm Sai có diện tích hơn 1.000m², gồm cổng tam quan, chánh điện, nhà khách, nhà bếp, nhà kho và khu hậu cần. Qua cổng tam quan, bên trái sân miếu là khu thờ tiền hiền – những bậc tiền nhân có công khai phá và gìn giữ miếu. Trước chánh điện là bàn thờ Ngũ Hành với năm bà Hội đồng nội, tạo nên không khí trang nghiêm, tĩnh tại.
Không gian chánh điện là nơi đặt tượng Bà Cửu Thiên Huyền Nữ, được bài trí trang trọng với mũ phượng, áo choàng thêu hoa, dáng ngồi khoan thai nhưng uy nghi. Bên tả thờ Quan Thánh, Tiên sư; bên hữu thờ Bà Bố, Bà Cố – các vị được tin là phù trợ cho mạng nam và mạng nữ. Kế bên là miếu Cô, miếu Cậu thờ những trung trinh liệt nữ có công với quê hương. Ngoài ra còn có miếu Ông Địa (Ngũ phương Ngũ thổ), miếu Ông Hổ thờ Ngũ Hổ thần tướng và miếu thờ các chiến sĩ.
Trải qua thời gian, miếu từng nhiều lần trùng tu để bảo đảm việc thờ tự. Năm 1947, chánh điện được sửa chữa, vách lá thay bằng tường xây, mái ngói âm dương đổi sang tôn. Đến năm 1971, sân khấu được xây dựng để phục vụ các hoạt động múa hát trong lễ hội. Toàn bộ kinh phí trùng tu đều do hơn 2.800 hội viên và người dân địa phương tự nguyện đóng góp.
Hàng năm, Miếu Bà Khâm Sai đón nhiều lượt người đến dâng hương, chiêm bái. Các lễ cúng chính theo Âm lịch gồm: Thượng ngoan (rằm tháng Giêng), Đoan ngọ (mùng 5 tháng 5), Trung ngoan (rằm tháng 7) và Hạ ngoan (rằm tháng 10). Đặc biệt, lễ cầu an được tổ chức trong ba ngày 9, 10 và 11 tháng 11 Âm lịch, thu hút đông đảo cộng đồng tham gia.
Theo ông Lê Văn Thắm – hội viên phụ trách nghi thức lễ hội, các nghi lễ tại Miếu Bà Khâm Sai chủ yếu được lưu truyền bằng hình thức truyền miệng. Dù có những đổi mới như bổ sung hát bội trong các dịp lễ lớn, tinh thần cốt lõi của lễ cầu an vẫn được gìn giữ: cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, người dân an cư lạc nghiệp.
Ngày nay, Miếu Bà Khâm Sai không chỉ là một di tích tín ngưỡng, mà còn là mảnh ghép văn hóa quan trọng, lưu giữ ký ức lịch sử và đời sống tâm linh của cư dân vùng đất Tam Thắng xưa giữa lòng đô thị đang không ngừng đổi thay.
