Miếu Chúa Thanh được xây dựng tại xã Long Hải, nằm cạnh Vạn Liên Thành. Ngôi miếu hiện nay được trùng tu gần nhất vào năm 1998, có quy mô nhỏ, được dựng bằng vật liệu bê tông – xi măng, cửa gỗ và sân lát gạch hoa. Công trình do chính người dân địa phương góp công, góp sức xây dựng.
Miếu là nơi thờ Cô Bác – những vong linh không nơi nương tựa trên đảo và trên biển. Mỗi dịp Tết Thanh Minh (đầu tháng Ba âm lịch), người dân đến cúng tế, làm lễ giỗ cho các linh hồn không có thân nhân. Lễ diễn ra theo lệ: một năm cúng chay – một năm cúng mặn, thể hiện sự chu đáo và tôn kính.
Ý niệm “Cô Bác” trong văn hóa tâm linh Phú Quý
Người Việt ở Phú Quý không gọi là cúng cô hồn, mà gọi trang trọng là cúng Cô Bác – hàm chứa ý thức tôn trọng và lòng nhân ái. Bên trong miếu có ba bàn thờ; trên mỗi bàn đặt một chiếc chuông để gõ khi cúng, nhằm mời Cô Bác về dự lễ.
Theo quan niệm dân gian, Cô Bác là những người mất nơi biển cả, mất mà không tìm thấy xác, hoặc qua đời trong oan khuất, chưa hiểu mình vì sao chết. Vì vậy, linh hồn họ chưa thể tan, còn vương vấn với trần thế. Họ không có nhà để về, không có chỗ để ở, không đủ ăn mặc; vì thế rất cần được người sống tưởng nhớ và chăm lo.
Người dân tin rằng những người mất trên biển là những “vong linh đặc biệt”, rất linh thiêng. Dù không có uy lực như thần thánh, Cô Bác vẫn có thể mang lại thuận lợi hoặc trở ngại trong cuộc sống, tùy vào sự kính trọng của người sống. Tâm niệm xưa truyền lại: nếu không thờ cúng chu đáo và thành tâm, Cô Bác có thể “dẫn” người đang lao động trên biển đi theo.
Tín ngưỡng hình thành từ hiểm nguy của nghề biển
Trong thời kỳ tàu thuyền còn thô sơ, tai nạn và rủi ro trên biển là điều khó tránh khỏi. Nhiều người mất giữa biển khơi mà không thể tìm thấy thi thể. Vì vậy, nghề biển hình thành thêm một tín ngưỡng: thờ những người chết trên biển, bởi họ được cho là có năng lực tác động mạnh mẽ đến đời sống tâm linh của cộng đồng ngư dân.
Tại Phú Quý, Cô Bác không chỉ được thờ ở Miếu Chúa Thanh mà còn được thờ tại các vạn lạch, đình, miếu, ở các bục thờ phía trước chánh điện. Người dân phân biệt Cô Bác bên trong và Cô Bác bên ngoài; mỗi dịp lễ hội tại đình – vạn đều cúng chung.
Cúng Cô Bác ở ghe tàu và bãi biển
Ngoài miếu, người Việt ở Phú Quý còn cúng Cô Bác tại bến ghe tàu, bãi biển, nơi ghe thuyền gia đình thường neo đậu. Vào các ngày 14, 15, 16 âm lịch, hoặc mùng 1, mùng 2, nhiều gia đình mang lễ vật ra bãi biển để cúng.
Khi sửa chữa, sơn lại ghe, chủ ghe thường làm lễ “cúng ghe”, đồng thời cúng Cô Bác để cầu mong được phù hộ trong mùa đi biển. Người dân vẫn nhắc nhau câu:
“Ngoài biển có lệnh Ông ủng hộ,
Trong bờ có Cô Bác phò trì.”
Lễ vật cúng Cô Bác
Lễ vật thường được bày theo hai tầng:
- Tầng trên (bệ cao): 1 chén cháo, 1 đĩa trái cây, 2 ly nước, 1 bát nhang (dùng chung);
- Tầng dưới (mâm đặt sát đất): 1 chén gạo, 1 chén muối, bánh snack, vài khúc mía, 2 ly nước lọc, 4 chén không xếp quanh, một tô cháo lớn, vàng mã
Cúng Cô Bác trong chùa
Vào các kỳ rằm lớn, đặc biệt Rằm tháng Bảy, các chùa trên đảo tổ chức lễ cầu siêu cho những vong linh mất trên biển và các Cô Bác không nhà cửa. Đây là một nghi lễ mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện truyền thống sẻ chia – đùm bọc – tương thân tương ái của người dân đảo.
Cô Bác không phải là thần thánh, nhưng họ là những người con của biển đảo, đáng được tưởng nhớ, đáng được an ủi. Việc thờ cúng thể hiện tình người giữa người sống và người đã khuất – những người lẽ ra cũng được hưởng cuộc sống bình yên như mọi người khác, nhưng không may gặp nạn giữa đại dương.
