Cuối thế kỷ XVIII, trong bối cảnh vùng biển Nam Bộ giữ vai trò huyết mạch nối Vũng Tàu với thành Gia Định, chúa Nguyễn đã cử Nguyễn Văn Thoại (Thoại Ngọc Hầu) đến trấn giữ Cửa Lấp – khi ấy còn gọi là Tắc Khái. Đây là cửa ngõ đường biển đặc biệt quan trọng, có ý nghĩa chiến lược về quân sự, thương mại và an ninh hàng hải của vùng Đông Nam Bộ.
Cửa biển chiến lược của miền Đông Nam Bộ
Cửa Lấp còn được biết đến qua nhiều tên gọi khác như Tắc Khái, Tắc Ký, Giếng Bộng, Phước Tỉnh. Từ thế kỷ XVII–XVIII, nơi đây đã là một trong những cửa biển trọng yếu của quốc gia. Thời các chúa Nguyễn, Cửa Lấp mang tên Tắc Khái hải tấn, giữ vai trò kiểm soát tàu thuyền ra vào khu vực Biên Hòa – Gia Định.
Năm 1776, tại đây từng diễn ra trận giao tranh lớn giữa quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy và quân Nguyễn của chúa Nguyễn Phúc Thuần. Đến năm Minh Mạng thứ 5 (1824), triều Nguyễn cho tu bổ, đổi tên thành Long Hưng hải tấn, đồng thời bố trí lực lượng tuần tra, canh phòng và quy định trách nhiệm dân phu địa phương trong việc bảo vệ cửa biển.
Trong Gia Định thành thông chí, học giả Trịnh Hoài Đức mô tả Tắc Khái là cửa biển rộng, luồng lạch thay đổi theo bãi cát, thủy triều lên xuống mạnh; cư dân ven biển tụ cư, sống bằng nghề chài lưới và đánh bắt hải sản – một vùng “đất cá muối” trù phú của trấn.
Nguyễn Văn Thoại – danh tướng của vùng đất phương Nam
Nguyễn Văn Thoại sinh năm 1761 tại làng An Hải, huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc quận Sơn Trà, TP. Đà Nẵng). Thuở nhỏ, ông theo mẹ và em vào Nam sinh sống, sớm gắn bó với vùng đất phương Nam đầy biến động.
Nhờ lập nhiều chiến công, năm 1791 ông được chúa Nguyễn Ánh phong chức Khâm sai Thống binh Cai cơ, rồi cử làm Trấn thủ Tắc Khái, trực tiếp chỉ huy lực lượng bảo vệ cửa biển Cửa Lấp.
Theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, đồn thủ Tắc Khái khi đó có ba đội quân, mỗi đội ba chiến thuyền, mỗi thuyền khoảng 40 quân. Dù chỉ trấn giữ nơi đây khoảng một năm, Nguyễn Văn Thoại đã nhanh chóng dẹp yên nạn cướp biển, lập lại trật tự, đảm bảo an toàn cho tàu thuyền trong và ngoài nước qua lại tuyến Vũng Tàu – Gia Định, góp phần giữ vững cửa ngõ hàng hải của miền Đông và Tây Nam Bộ.
Công lao lớn dưới triều Nguyễn
Không chỉ gắn với Cửa Lấp, Nguyễn Văn Thoại còn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Nam Bộ. Năm 1817, khi giữ chức Trấn thủ Vĩnh Thanh (nay thuộc An Giang), ông đã huy động hàng vạn dân công đào hai công trình thủy lợi quy mô lớn: kênh Thoại Hà (hơn 30 km) và kênh Vĩnh Tế (87 km). Hai con kênh này có ý nghĩa đặc biệt trong khai hoang, phát triển nông nghiệp và bảo vệ biên cương Tây Nam.
Ông mất năm 1829 tại Châu Đốc, hưởng thọ 68 tuổi. Lăng mộ và đền thờ của ông hiện vẫn được gìn giữ tại Núi Sam (An Giang), như một biểu tượng tri ân công lao của bậc danh tướng khai mở phương Nam.
Cửa Lấp hôm nay – dấu ấn lịch sử còn mãi
Ngày nay, trên tuyến đường ven biển từ Vũng Tàu đi Phước Tỉnh – Long Hải, du khách sẽ đi qua cầu Cửa Lấp, cây cầu bắc qua sông Cửa Lấp, nối Phước Thắng với làng chài Long Hải. Dưới chân cầu là bãi bồi ngập nước theo thủy triều, nơi người dân nuôi nghêu sò, tạo nguồn sinh kế bền vững. Tuyến đường này không chỉ thuận lợi cho giao thông mà còn mở ra nhiều cơ hội phát triển du lịch ven biển cho Long Hải, Đất Đỏ, Xuyên Mộc.
Giữa nhịp sống yên bình và trù phú hôm nay, người dân vùng biển Thành phố Hồ Chí Minh (Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây) vẫn luôn ghi nhớ công lao của Nguyễn Văn Thoại – người đã từng vượt muôn trùng sóng gió đến trấn giữ Cửa Lấp, góp phần bảo vệ sự bình yên cho vùng biển cực Nam Trung Bộ và để lại dấu ấn bền vững trong lịch sử khai mở phương Nam của dân tộc.
+–+Người+đầu+tiên+trấn+giữ+Cửa+Lấp){kind=link}