Những dấu ấn người Hoa ở đảo Phú Quý

Vào thế kỷ XVII, sau khi nhà Minh thất bại trước nhà Thanh, một số quan lại và thương nhân Trung Hoa đã lên thuyền vượt biển xuôi về phương Nam. Một bộ phận trong số đó chọn dừng chân tại đảo Phú Quý. Họ hòa nhập với cư dân bản địa, sinh sống bằng nghề buôn bán, dệt tơ lụa, trao đổi hàng hóa… và dần để lại những dấu ấn văn hóa trong đời sống tinh thần của cư dân đảo.

Sự xuất hiện của tín ngưỡng thờ Thầy Sài Nại và việc thờ Quan Thánh Đế Quân được xem là minh chứng rõ ràng cho giao thoa văn hóa Hoa – Việt trên đảo Phú Quý.

Tín ngưỡng của người Hoa tại Phú Quý

Thờ Quan Thánh Đế Quân

Quan Thánh Đế Quân (Quan Vân Trường, 162–219) là nhân vật lịch sử thời Tam Quốc, được người Hoa tôn thờ như biểu tượng của nhân – lễ – nghĩa – trí – tín – dũng. Trong quá trình di cư, người Hoa đã mang theo tín ngưỡng này đến Phú Quý.

Tương truyền rằng khi còn bôn tẩu trên biển, Nguyễn Ánh thường đến đền thờ Quan Thánh tại Phú Quý cầu bình an và sự minh mẫn. Khi lên ngôi (niên hiệu Gia Long), ông ban sắc chỉ cho dân đảo thờ phụng Quan Thánh Đế Quân.

Ngày nay, dù không còn sắc phong, đền Quan Thánh vẫn là nơi sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cư dân Phú Quý.

Tín ngưỡng thờ Thầy Sài Nại

Theo thần tích, Thầy Sài Nại là thương nhân người Hoa sống vào khoảng thế kỷ XVI. Ông vừa là nhà địa lý, thầy thuốc giỏi vừa là thương gia đi nhiều vùng biển. Trong một lần ghé đảo Phú Quý, ông nhận thấy nơi đây là “địa linh có long mạch”.

Ông kết nghĩa với Công chúa Bàn Tranh – người đã đến đảo trước đó để khai khẩn đất đai. Những lần quay lại đảo, Thầy Sài Nại bốc thuốc chữa bệnh, cứu giúp người nghèo. Trước khi mất, ông bày tỏ mong muốn được an táng tại Phú Quý.

Khi ông qua đời ngày 4 tháng 4 âm lịch, một đoàn thuyền từ phương Bắc mang tro cốt đến đảo trong đêm và an táng tại khu vực Doi Thầy (nay thuộc thôn Đông Hải, xã Long Hải). Sáng hôm sau, người dân phát hiện mộ cùng lễ vật và lập Mộ Thầy bằng đá ghềnh.

Dân đảo tin rằng sau khi mất, Thầy Sài Nại hiển linh che chở ngư dân vượt qua bão tố và hiểm nguy trên biển.

Người Hoa có cư trú lâu dài tại Phú Quý không?

Dựa trên các tư liệu lịch sử và truyền thuyết, có thể thấy:

• Người Hoa không sinh sống nhiều đời tại Phú Quý.
• Họ chỉ ghé đảo theo các chuyến hải trình buôn bán, trao đổi hàng hóa, chữa bệnh, giúp đỡ dân.
• Những dấu ấn văn hóa thể hiện chủ yếu qua tín ngưỡng Thầy Sài Nại và thờ Quan Thánh Đế Quân.
• Sau một thời gian ngắn, họ rời đảo và hòa nhập vào các cộng đồng Hoa lớn hơn trong đất liền.

Lý do là Phú Quý thời đó vẫn là vùng đảo xa xôi, ít cư dân, không phù hợp để người Hoa lập phố xá, phát triển thương nghiệp – điều họ vốn rất giỏi và thường làm tại các trung tâm giao thương lớn.

Dấu ấn người Hoa tại Bình Thuận – Góc nhìn mở rộng

Theo sử liệu, từ giữa thế kỷ XVII, nhiều nhóm người Hoa đã chọn Bình Thuận làm nơi an cư bởi đất đai trù phú, giao thương thuận lợi. Họ lập làng, mở chợ, phát triển nghề buôn bán và xây dựng nhiều thiết chế văn hóa tín ngưỡng như:

• Chùa Bà Thiên Hậu (Phú Hài) – xây năm 1725
• Hội quán Quảng Đông (Phan Rí Cửa) – xây năm 1741
• Chùa Bà Thiên Hậu (Chợ Lầu) – xây năm 1756
• Chùa Ông Phan Thiết – xây năm 1778

Hiện Bình Thuận có 7 hội quán người Hoa, chủ yếu tại Phan Thiết và Phan Rí Cửa – minh chứng cho cộng đồng người Hoa đông đúc và gắn bó lâu dài tại đất liền hơn là tại đảo Phú Quý.

Người Hoa tại Phú Quý từng xuất hiện trên hành trình buôn bán, sinh hoạt tạm thời, mang theo kiến thức, thuốc men và tín ngưỡng. Dù họ không định cư nhiều đời, những dấu ấn văn hóa họ để lại – đặc biệt là tín ngưỡng Thầy Sài Nại và thờ Quan Thánh Đế Quân – vẫn tồn tại trong đời sống tinh thần của cư dân đảo đến tận ngày nay.