Những ngày cuối tháng 4-1975, không khí tại nhà tù Côn Đảo trở nên căng thẳng khác thường. Quản ngục liên tục khám xét, đổi phòng, cắt thông tin, cô lập tù chính trị và siết chặt mọi hoạt động bên trong trại. Từ ngày 29 đến 30-4, máy bay liên tục quần đảo trên bầu trời Côn Đảo; các khu giam bị đóng kín, không cho tù nhân ra ngoài hay tiếp xúc như thường lệ. Tất cả báo hiệu một biến động lớn đang đến gần.
Trong bối cảnh đó, tổ trung tâm của tù chính trị ở khu F và các khu khác phải khẩn trương nhận định tình hình. Tin Sài Gòn được giải phóng được linh mục Phạm Gia Thụy chuyển đến thông qua những người dân địa phương tốt bụng. Sau khi kiểm chứng, anh em tù chính trị lập tức truyền tin cho toàn trại và tìm cách phá mở các phòng giam, giành lại quyền chủ động trước khi địch có thể đàn áp trong tuyệt vọng.
Khoảng 23 giờ 30 đêm 30-4-1975, những cánh cửa Chuồng Cọp đầu tiên được mở. Sau gần 2.000 ngày bị giam cầm, nhiều người òa khóc vì sung sướng khi bước ra khỏi bóng tối. Tù chính trị nhanh chóng tổ chức thành lực lượng lãnh đạo lâm thời, giải phóng các trại giam và lập Ban Chỉ đạo để ổn định tình hình đảo.
Chỉ trong đêm 30-4 và rạng sáng 1-5, hơn 4.300 tù chính trị – trong đó có gần 500 phụ nữ và hơn 30 tử tù – được giải phóng. Một Đảng ủy lâm thời gồm 12 người được thành lập để lãnh đạo toàn đảo, giữ an ninh, trấn an dân chúng và xử lý những đối tượng lợi dụng tình hình hỗn loạn.
Ngày 1-5-1975, lực lượng tù chính trị đã kiểm soát toàn bộ đảo, tổ chức chính quyền tự quản tạm thời mang tên Ủy ban Hòa hợp Hòa giải Dân tộc Côn Sơn, mời linh mục Phạm Gia Thụy làm Chủ tịch để trấn an dân chúng, đồng thời vận động lực lượng bảo an đầu hàng và tham gia giữ gìn trật tự.
Trong hai ngày tiếp theo, anh em tiếp tục giải phóng các khu vực như sân bay, Loran, đài rađa, các kho vũ khí… Từ số vũ khí thu được, lực lượng vũ trang cách mạng tại chỗ nhanh chóng tổ chức thành các trung đội, đại đội, bảo vệ đảo trước mọi khả năng Mỹ quay lại.
Rạng sáng 4-5-1975, quân giải phóng từ đất liền đổ bộ lên đảo. Buổi chiều cùng ngày, tại sân dinh Chúa đảo diễn ra lễ mừng Côn Đảo hoàn toàn được giải phóng. Hàng ngàn cựu tù phất cao cờ Tổ quốc, cờ Mặt trận, ảnh Bác Hồ trong tiếng hò reo vang cả một góc trời.
Từ đây, đời sống trên đảo dần ổn định. Tù chính trị được đưa về đất liền theo từng chuyến tàu. Trước khi rời đảo, anh em còn sửa sang Nghĩa trang Hàng Dương, chỉnh trang phần mộ các chiến sĩ như Nguyễn An Ninh, Lê Hồng Phong, Võ Thị Sáu – như một lời tri ân trước khi trở về với Tổ quốc.
Ngày 17-5-1975, đoàn tù chính trị cuối cùng rời Côn Đảo, khép lại chương bi tráng nhưng hào hùng của “địa ngục trần gian” – nơi đã trở thành biểu tượng bất diệt của ý chí kiên cường và khát vọng tự do.
