Hòn Bà nằm cạnh Hòn Lớn của Côn Đảo, chỉ cách nhau bởi một doi nước hẹp gọi là Họng Đầm. Dải nước này cùng với Hòn Côn Đảo tạo thành vịnh Bến Đầm – vùng nước sâu, kín gió, rất thuận lợi để xây dựng một hải cảng tự nhiên lý tưởng. Hòn Bà có diện tích hơn 5 km²; trên đỉnh đảo có một tảng đá dựng đứng, hình dáng giống người phụ nữ ôm con, nên nhiều người cho rằng cái tên “Hòn Bà” bắt nguồn từ hình ảnh vọng phu ấy.
Một cách lý giải khác cho rằng tên gọi “Hòn Bà” có liên quan đến địa danh Bến Đầm, Họng Đầm, trong đó từ “dame” trong tiếng Pháp mang nghĩa “bà” hay “phụ nữ”.
Tuy nhiên, cư dân Côn Đảo lại lưu truyền một câu chuyện khác, gắn liền với truyền thuyết về Bà Phi Yến. Theo truyền thuyết, Bà tên thật là Nguyễn Thị Răm, thứ phi của Nguyễn Ánh (Gia Long), được tôn kính với danh xưng Phi Yến. Khi biết Nguyễn Ánh có ý định đưa con trai của Bà – Hoàng tử Cải – làm con tin để cầu viện binh Pháp chống lại quân Tây Sơn, Bà đã can gián:
“Việc chúa công đánh nhau với Tây Sơn thì nên mộ binh trong xứ. Nếu cậy nhờ ngoại viện, dẫu có thắng cũng chẳng vẻ vang gì, lại e gây nhiều hệ lụy về sau.”
Lời khuyên trái ý khiến Nguyễn Ánh nổi giận, buộc tội Bà thông đồng với Tây Sơn. Nhờ các cận thần can gián, Bà thoát hình phạt xử trảm nhưng bị giam vào một hang núi trên đảo nhỏ – nay chính là Hòn Bà.
Đúng lúc ấy, quân Tây Sơn truy đuổi gấp. Nguyễn Ánh cùng cận thần vội vã lên thuyền chạy ra biển. Hoàng tử Cải không thấy mẹ liền khóc lóc thảm thiết. Trong cơn giận dữ, Nguyễn Ánh cho rằng cậu bé đã “đồng lòng phản trắc” với mẹ, nên nhẫn tâm sai người ném Hoàng tử xuống biển. Xác cậu trôi dạt vào vùng Cỏ Ống, được dân làng đưa lên bờ an táng và lập Miếu thờ Cậu.
Hay tin Hoàng tử Cải đã mất, dân làng Cỏ Ống cho người sang Hòn Bà, đưa Bà Phi Yến về chăm sóc và phụng dưỡng. Cũng từ đó, truyền thuyết về Bà được lưu giữ qua nhiều thế hệ và trở thành một phần quan trọng trong đời sống tâm linh của cư dân Côn Đảo.
Xem thêm: Chuyện về Hòn Bà và miếu Cậu ở Côn Đảo
