Vào thời vua Gia Long (1802-1820) để kiểm soát và bảo vệ khu vực vịnh Ghềnh Rái, cửa biển Cần Giờ, triều đình đã cử 3 “thuyền” đến vùng đất Vũng Tàu trấn giữ. 3 thuyền gồm: thuyền Thắng Nhất, thuyền Thắng Nhì và thuyền Thắng Tam. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, 3 thuyền này được nhà vua cho giải ngũ và được cho lập làng trên vùng đất họ trấn giữ. Cái tên Tam Thắng cũng bắt đầu từ đây.
“Thuyền” ở đây là đơn vị nhỏ nhất của hệ thống quân đội nhà Nguyễn, có số lượng biên chế từ 50 đến 100 người. Như vậy, thuyền Thắng Nhất, Thắng Nhì, Thắng Tam ý nghĩa ban đầu là 3 đội quân của vua Nguyễn Ánh, được bố trí canh phòng tại Vũng Tàu, bên vịnh Ghềnh Rái.
Sách Chuyên khảo về tỉnh Bà Rịa và TP. Vũng Tàu cho biết, thời đó “hải tặc Mã Lai thường hoành hành trên vùng biển cửa sông Sài Gòn, gây thiệt hại cho các tàu bè trên đường từ Huế – Đà Nẵng đến Sài Gòn… Vua Gia Long cử 3 thuyền, dẫn đầu mỗi thuyền là một viên Suất đội, trấn giữ vùng biển Vũng Tàu – Cần Giờ và đuổi cướp Mã Lai. Họ đặt tên đồn ải đó là bảo Phước Thắng (vị trí hiện nay là khu di tích lịch sử văn hóa Bạch Dinh). Họ đã thống lĩnh kiểm soát tốt cửa ải này. Khi nạn cướp biển chấm dứt. Năm 1822, dưới đời Minh Mạng, vua cho lớp lính giải ngũ và cho họ lập làng ngay trên đồn mà họ trấn giữ. Vua cho miễn mọi loại thuế”.
Ba ông Suất đội chỉ huy 3 thuyền đã tổ chức khai phá và lập ra 3 thuyền lấy tên là thuyền Thắng Nhất, thuyền Thắng Nhì, thuyền Thắng Tam. Ông Phạm Văn Dinh cai quản thuyền Thắng Nhất. Ông Lê Văn Lộc cai quản thuyền Thắng Nhì. Ông Ngô Văn Huyền cai quản thuyền Thắng Tam. Sau này, 3 ông đều được thờ tại ngôi tiền hiền ở 3 ngôi đình của 3 thuyền tức 3 làng nói trên.
Như vậy Tam Thắng bắt nguồn từ chữ Tam Thuyền hay Tam Thoàn đọc chệch mà ra. Dưới triều vua Tự Đức và Thiệu Trị, Tam Thắng thuộc phủ Phước Thắng, huyện Phước An. Các đời vua Nhà Nguyễn từng ban 13 sắc phong cho đình làng Thắng Tam. Những bản sắc phong này hiện còn được bảo lưu văn bản gốc. Ngày nay, địa danh Tam Thắng gồm các phường: Tam Thắng, Rạch Dừa, Vũng Tàu, thuộc thành phố Hồ Chí Minh để tưởng nhớ, tri ân của các bậc tiền nhân có công bảo vệ, gìn giữ và khai phá vùng đất Vũng Tàu xưa.
Thuyền Thắng Nhất – “Đất có gò đồi”
Thắng Nhất là “thuyền” đứng đầu của xứ Vũng Tàu, được hình thành từ đầu thế kỷ XIX, thời vua Gia Long, triều Nguyễn. Trải qua hơn 2 thế kỷ, ngôi làng này đã phát triển thành một trong những vùng đô thị sầm uất của Vũng Tàu.
Thuyền Thắng Nhất tức là làng Thắng Nhất trong sách “Địa bạ triều Nguyễn” của Nguyễn Đình Đầu được mô tả như sau: “Thắng Nhất thuyền ở xứ Rạch Dừa, Đông giáp Phước Tỉnh (xã Phước Tỉnh, huyện Long Điền ngày nay) có động cát làm giới. Tây giáp sông lớn, giáp địa phận thuyền Thắng Nhì, có Giếng Me làm giới. Đất có gò đồi, trong đó mồ mả 1 khoảnh. Rừng hoang 1 khoảnh”.
Địa giới làng Thắng Nhất xưa, nay thuộc một phần của các phường: 9, 10, 11, 12, Nguyễn An Ninh, Rạch Dừa, Thắng Nhất. Phía Đông giáp sông Cửa Lấp, phía bên bờ bên kia là xã Phước Tỉnh, phía Nam những dải cồn cát hiện nay vẫn còn trải dài từ Cửa Lấp (phường 12) đến khu vực bãi tắm Chí Linh (phường 10)… Phía Bắc là sông Rạch Dừa giao với sông Cỏ May, sông Dinh đổ ra phía Tây (vịnh Ghềnh Rái). Dấu tích lịch sử văn hóa xưa nhất của làng Thắng Nhất còn đến ngày nay là khu quần thể di tích lịch sử văn hóa Đình Thắng Nhất – Lăng Ông Nam Hải – Miếu Bà Ngũ hành nương nương… Đình thần Thắng Nhất được xây dựng vào năm 1822. Tại ngôi Tiền hiền của đình thần có đặt ban thờ những bậc tiền nhân có công mở ấp lập làng, trong đó có bậc tiền bối Phạm Văn Dinh.
Vào cuối thế kỷ XIX, đời sống kinh tế của những người dân làng Thắng Nhất được miêu tả trong sách chuyên khảo của người Pháp như sau: “Họ chỉ trồng ít lúa trên các rẻo đất hẹp quanh bưng bàu, bên cạnh nghề đánh bắt cá là chính nhưng không phát triển như làng cá Phước Hải (Đất Đỏ) vì thiếu kinh nghiệm và phương tiện ra khơi. Người dân trồng tỉa một ít khoai đậu trên những mảnh ruộng gầy. Ngoài ra, họ còn bắt những con sò, con hàu ăn trên những tảng đá ven biển… Tại làng Thắng Nhất bấy giờ có 8ha ruộng muối, được khai thác từ năm 1899…”.
Đến thời kỳ trước năm 1975, Thắng Nhất có các khóm sau: Phương Hoa, Thủy Giang, Xâm Bồ, Nam Đồng, Cư Hiệp. Người dân ở đây chủ yếu làm rẫy trồng cây ăn trái như: nhãn, mãng cầu và làm nghề chài lưới, hầm than, hầm vôi, đóng đồ gỗ trang trí nội thất… Tại Rạch Dừa có bến tàu đưa đón khách đi từ Vũng Tàu đến Sài Gòn rất tấp nập và trở thành bến cảng lớn của miền Nam bấy giờ.
Nét đặc trưng cơ bản của làng Thắng Nhất xưa là phát triển cảng cá, vì Thắng Nhất nằm kề bên sông Rạch Dừa, đổ ra vịnh Ghềnh Rái nên có điều kiện phát triển hệ thống cảng biển. Trong Vũng Tàu xưa, tác giả Huỳnh Minh cho biết: “Thắng Nhất sau này hoàn toàn đổi mới về mọi mặt, đồng bào đến đây cư ngụ rất đông, nhất là đồng bào di cư (từ năm 1954) về cất nhà dọc theo lộ 17 (nay là đường 30/4), hai bên phố xá dính liền nhau chợ búa nhóm họp tối ngày. Nhiều quán mọc lên bán thức ăn, đồ giải khát sinh họat có vẻ huyên náo…”.
Thắng Nhì – tấp nập trên bến dưới thuyền
Nằm ở phía Tây bán đảo Vũng Tàu, thuyền (làng) Thắng Nhì nằm ở vị trí chiến lược quan trọng, với 3 mặt giáp biển, phía Tây và Bắc giáp vịnh Ghềnh Rái, phía Đông án ngữ sông Lòng Tàu, sông Dinh… có nhiều ghe tàu neo đậu.
Hình thành từ đầu thế kỷ XIX dưới thời vua Gia Long (1802-1820), thuyền Thắng Nhì là một trong 3 thuyền của thủ Phước Thắng. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ canh giữ, kiểm soát khu vực vịnh Ghềnh Rái, cửa ngõ quan trọng của vùng biển Vũng Tàu-Cần Giờ-Gia Định, 3 thuyền được giải ngũ. 3 ông đội chỉ huy 3 thuyền là Phạm Văn Dinh, Lê Văn Lộc và Ngô Văn Huyền cùng binh lính xin triều đình cho ở lại khai hoang, lập làng. Thuyền Thắng Nhì do ông Lê Văn Lộc đứng đầu. Địa bạ triều Nguyễn, viết vào năm 1836 cho biết về vị trí của “thuyền” Thắng Nhì như sau: “Thắng Nhì thuyền ở xứ Ghềnh Rái. Đông giáp địa phận thuyền Thắng Nhất, Tây giáp cửa biển, Nam giáp thuyền Thắng Tam, có Bàu Trâm làm giới, Bắc giáp thuyền Thắng Nhất, có Giếng Me làm giới”.
Theo mô tả, vùng đất Thắng Nhì hiện nay là địa phận Phường Vũng Tàu và Phường Tam Thắng. Trước đây, người dân Thắng Nhì chủ yếu sinh sống bằng nghề đánh bắt hải sản, nghề hầm than, một số ít trồng cây trái trên triền Núi Lớn. Ngoài ra, một số người làm các nghề thợ hồ, thợ cưa, thợ mộc, thợ rèn, buôn bán nhỏ ở chợ Bến Đình… Sau năm 1954, một số bà con từ tỉnh Nam Định di cư vào sinh sống tại khu phố Sao Mai, khu vực này có thêm nghề đóng đáy.
Vùng đất Thắng Nhì có nhiều dấu tích lịch sử: Đình thần Thắng Nhì, Lăng Ông Nam Hải, Miếu bà ngũ hành nương nương, chùa Phước Lâm, Thích Ca Phật Đài, Linh Sơn Điện Bà… Đặc biệt, tại khu vực Bãi Dâu, dưới chân Núi Lớn, đình Vũng Mây có di tích Giếng Ngự. Tương truyền thời chúa Nguyễn Ánh trên đường bôn tẩu tránh lực lượng Tây Sơn truy đuổi có ghé vào khu vực này. Chúa Nguyễn Ánh đã cầu trời cầu đất tìm ra được nguồn nước ngọt quý giá, về sau nhân dân gọi là Giếng Ngự, địa điểm này đến nay vẫn còn.
Đình thần Thắng Nhì được xây dựng từ thời vua Gia Long (1802-1822), gồm các ngôi Tiền hiền, Chánh điện và tòa Võ ca. Bàn thờ trung tâm của ngôi Tiền hiền có thờ ông đội Lê Văn Lộc, người đứng đầu “thuyền” Thắng Nhì, có công mở đất, lập làng… Lễ hội kỳ yên, cầu quốc thái, dân an của nhân dân được tổ chức tại đình Thắng Nhì hằng năm vào ngày 10-12 tháng 11 âm lịch.
Nói đến địa danh Thắng Nhì, không thể không nhắc đến chợ Bến Đình. Ngôi chợ hình thành từ rất sớm, đến nay đã có hàng trăm năm, từng là nơi thương lái từ các tỉnh miền Trung và miền Tây chở hàng bằng ghe thuyền về đây buôn bán. Trong nhiều thập niên, chợ Bến Đình hoạt động sầm uất, trên bến dưới thuyền, có vai trò như là chợ đầu mối, chuyên cung cấp các loại hải sản tươi sống và than củi đước phân phối cho các chợ trong và ngoài tỉnh.
Trước năm 1975, Thắng Nhì có các khu phố: Chợ (Bến Đình), Lăng Ông, Lê Lợi, Chùa Ông, Ngư Cảng và Sao Mai. Sau ngày miền Nam giải phóng, thống nhất đất nước, tên gọi phường Thắng Nhì vẫn được duy trì. Ngày 14/5/1986, theo Quyết định số 58 của Hội đồng Bộ trưởng, phường Thắng Nhì được chia thành 4 phường: 5, 6, 7 và 9. Ngày 16/12/2014, Chính phủ ban hành Nghị định số 94, đổi tên phường 6 thành phường Thắng Nhì theo nguyện vọng của nhân dân địa phương. Kể từ 1/7/2025 phường Thắng Nhì sáp nhập vào Phường Vũng Tàu, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh.
Qua 2 thế kỷ, từ “thuyền” Thắng Nhì năm xưa đến phường Thắng Nhì hôm nay, trải qua nhiều biến cố lịch sử nhưng nơi đây vẫn còn lưu giữ những dấu ấn lịch sử một thời khai phá, mở đất của ông cha với những địa danh: Vũng Mây, chợ Bến Đình, Rạch Bến Đình, cù lao Bến Đình, Đình Thắng Nhì, Hang Ông Hổ, Lăng Ông, Giếng Ngự…
Thắng Tam thuở mới lập làng
Thắng Tam là 1 trong 3 “thuyền” thuộc thủ Phước Thắng, được hình thành vào khoảng đầu thế kỷ XIX, do ông đội Ngô Văn Huyền đứng đầu. Làng lập nên không theo lối quy dân lập ấp truyền thống mà từ một đơn vị lính đồn trú được giải thể, sau này mới thành làng Thắng Tam.
Dân thuyền Thắng Tam ban đầu chủ yếu là những người lính được giải ngũ dưới thời vua Minh Mạng. Sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (vào những năm 40 của thế kỷ XIX) cho biết: Đứng đầu bảo (pháo đài Phước Thắng, nay là vị trí của di tích lịch sử văn hóa Bạch Dinh) là một Tấn thủ, Trật tòng Ngũ phẩm Võ ban (chỉ huy chung). Về quân thường trực có 40 người và binh giữ phụ là 10 người. Ngoài ra, dân 3 thuyền Thắng Nhất, thắng Nhì và Thắng Tam có trách nhiệm lập thành 4 đội, hỗ trợ cho bảo Phước Thắng khi cần đến. Theo miêu tả trong Địa bạ triều Nguyễn của Nguyễn Đình Đầu, thuyền Thắng Tam có vị trí bao gồm toàn bộ khu vực Phường 1, 2, 4, 8, Thắng Tam, Nguyễn An Ninh trước đây và là Phường Vũng Tàu thuộc thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.
Địa hình của làng Thắng Tam xưa là có nhiều bàu nước, trải dài đến 10km từ phía chân Núi Nhỏ (Phường 2) đến Cửa Lấp (Phường 12), nơi có nhiều địa danh xưa nghe dân dã như: đìa Sấu, cù lao Trôm, Bưng Nghệ, đìa Cá Hang, trũng Găng, cù lao Đậu Phộng, cù lao Tượng, bàu Đước, bàu Ốc… Hiện nay, những địa danh này trải dọc từ Bàu Sen, Bàu Trũng đến đường Lê Hồng Phong…
Làng Thắng Tam là nơi gìn giữ được nhiều di tích lịch sử văn hóa ghi dấu ấn đặc trưng văn hóa xưa của vùng đất Vũng Tàu như: Đình thần Thắng Tam, Lăng Ông Nam Hải, miếu Bà nương nương. Đình Thắng Tam tọa lạc trên đường Hoàng Hoa Thám, phường Thắng Tam, TP. Vũng Tàu, được xây dựng vào năm 1820. Đình thần gồm các tòa kiến trúc như sau: Tòa Tiền Hiền, Đình Trung và tòa Võ Ca. Tại trung tâm ngôi Tiền hiền là nơi thờ ông Đội Ngô Văn Huyền, người đứng đầu thuyền Thắng Tam, có công lao khẩn đất, quy dân lập ra làng Thắng Tam. Tại tòa Đình Trung (Chánh điện) có các bàn thờ Thần Thành Hoàng, Đại Càn quốc gia Nam Hải, Thần Nông, Thần Cao Các, Ngũ Đức Thánh Phi, Tả Ban, Hữu Ban, Trương Thiên Sư, Lang Lại Nhị Đại Tướng Quân… Lễ hội Kỳ yên đình Thắng Tam được tổ chức từ ngày 17 đến ngày 19 tháng 2 (âm lịch) hằng năm. Tại Đình Thần hiện lưu giữ 13 sắc phong cho các vị thần Thiên YANa, Thủy Long thần nữ… dưới triều vua Thiệu Trị, Tự Đức vào các năm 1845, 1846, 1850. Lăng Ông Nam Hải (thờ Cá Ông) nằm kề phía đông của Đình được xây dựng vào năm 1824, là nơi thờ Cá Ông, vị thần phù trợ cho ngư dân miền biển, trong quá trình đánh bắt hải sản nếu gặp nạn trên biển sẽ được Cá Ông cứu giúp. Tại đây đang lưu giữ bảo quản nhiều bộ xương cá ông, có bộ xương lớn nhất dài đến 18m. Lễ hội Nghinh Ông được tổ chức vào ngày 16 đến ngày 18 tháng 8 (âm lịch) hằng năm và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chọn là 1 trong 15 lễ hội tiêu biểu Quốc gia. Phía Tây của đình là miếu thờ Ngũ Hành nương nương, được xây dựng vào năm 1834, bên trong chánh điện có bàn thờ 5 bà là Ngũ Đức thánh phi tượng trưng cho 5 yếu tố vật chất (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ) tạo nên vũ trụ. Lễ hội truyền thống miếu bà Ngũ Hành nương nương diễn ra vào các ngày 16 đến ngày 18 tháng 10 (âm lịch) hằng năm…
Khu quần thể di tích lịch sử văn hóa đã được công nhận là di tích cấp Quốc gia, gắn liền với quá trình bảo vệ, trấn giữ tiền đồn quan trọng của vùng đất “đầu sóng ngọn gió”, bảo vệ yên bình cho nhân dân, đánh dấu quá trình mở đất lập làng đầu tiên của Vũng Tàu cách đây 2 thế kỷ.
