Tọa lạc tại số 2 đường Yết Kiêu, Đà Lạt, Biệt điện Trần Lệ Xuân là một quần thể kiến trúc nằm giữa đồi thông Lam Sơn, có diện tích khoảng 13.000 m². Từng được biết đến với vẻ xa hoa, lộng lẫy và gắn với gia đình Ngô Đình Nhu – Trần Lệ Xuân trong những năm đầu của Việt Nam Cộng hòa, khu biệt điện đã trải qua nhiều biến động cùng lịch sử đất nước.
Ngày nay, những biệt thự từng được xây dựng như một khu nghỉ dưỡng riêng của một gia đình quyền lực đã được trùng tu, bảo tồn và trở thành cơ sở của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV, thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước. Đặc biệt, nơi đây đang lưu giữ một trong những kho tư liệu quý giá nhất của Việt Nam là Mộc bản triều Nguyễn, bên cạnh nhiều tài liệu lịch sử quan trọng khác.
Sự kết hợp giữa kiến trúc, lịch sử hiện đại và di sản tư liệu khiến Biệt điện Trần Lệ Xuân trở thành một điểm đến đặc biệt trong hành trình khám phá Đà Lạt.
Từ “Đệ nhất biệt điện” trên cao nguyên
Khu biệt điện được khởi công vào năm 1958, trên khu đất nằm giữa đồi thông Lam Sơn. Quần thể ban đầu gồm ba biệt thự mang tên Bạch Ngọc, Lam Ngọc và Hồng Ngọc, được xây dựng với mục đích phục vụ nhu cầu nghỉ ngơi, sinh hoạt, tiếp khách và hội họp của gia đình Trần Lệ Xuân cùng những người thân cận.
Trong ba công trình, Lam Ngọc được xem là biệt thự quan trọng nhất, từng là nơi nghỉ cuối tuần của gia đình Trần Lệ Xuân. Công trình có phòng làm việc, phòng hội họp, phòng khiêu vũ, phòng trang điểm và nhiều không gian sinh hoạt được trang bị khá hiện đại so với thời điểm đó.
Bạch Ngọc là nơi vui chơi, giải trí và tiếp đãi khách của gia đình Trần Lệ Xuân cùng các tướng lĩnh và quan chức. Công trình từng có không gian dành cho các buổi tiệc và tiếp khách, bên ngoài là hồ bơi nước nóng, vọng đài và khu vườn.
Hồng Ngọc nằm tách biệt hơn trong quần thể, được xây dựng dành cho ông Trần Văn Chương, cha của Trần Lệ Xuân, khi ông giữ chức Đại sứ Việt Nam Cộng hòa tại Hoa Kỳ.
Toàn bộ khu biệt điện có đầy đủ các hạng mục phục vụ sinh hoạt và tiếp khách như phòng làm việc, phòng hội họp, phòng khiêu vũ, phòng chiêu đãi, hồ bơi, vọng đài và hoa viên. Với vị trí trên đồi thông, quy mô lớn và mức độ đầu tư, nơi đây từng được xem là một trong những khu nghỉ dưỡng xa hoa bậc nhất Đà Lạt thời kỳ đó.
Một trong những chi tiết đáng chú ý là hồ bơi nước nóng ngoài trời nằm phía trước biệt thự Bạch Ngọc. Theo tư liệu, hồ có dung tích khoảng 300 m³ và được trang bị hệ thống làm nóng nước, phục vụ nhu cầu thư giãn trong khí hậu se lạnh của Đà Lạt.
Phía sau biệt thự Lam Ngọc là khu vườn mang phong cách Nhật Bản, được thiết kế với hồ nước cảnh quan, cây xanh và những chi tiết mô phỏng hình ảnh địa lý Việt Nam. Một số tư liệu cho biết giữa hồ có những đường đá tượng trưng cho vĩ tuyến 17, trong khi cây cầu trong khu vườn được liên tưởng đến khu vực phía Nam đất nước.
Biệt thự Lam Ngọc còn có hầm trú ẩn bằng thép và hệ thống đường hầm thoát hiểm. Một số tư liệu cho rằng đường hầm được thiết kế theo hướng dẫn ra khu vực sân bay Cam Ly, tuy nhiên thông tin này vẫn được ghi nhận dưới dạng phỏng đoán và chưa có đầy đủ cơ sở để xác định chính xác toàn bộ hệ thống đường hầm.
Trong những năm gia đình họ Ngô còn nắm quyền, khu biệt điện được bảo vệ nghiêm ngặt. Không gian biệt lập giữa đồi thông càng làm tăng sự kín đáo của công trình, khiến nơi đây trở thành một địa điểm gắn với đời sống của tầng lớp quyền lực miền Nam Việt Nam thời kỳ đó.
Sau biến cố chính trị năm 1963, gia đình Ngô Đình Nhu – Trần Lệ Xuân không còn sử dụng khu biệt điện. Công trình sau đó được chính quyền Việt Nam Cộng hòa tiếp quản và sử dụng làm Bảo tàng Sắc tộc Tây Nguyên.
Sau năm 1975, khu biệt điện tiếp tục được Nhà nước quản lý. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, công trình bị xuống cấp, nhiều hạng mục trong khuôn viên bị hư hỏng hoặc thay đổi công năng. Một số hiện vật và tiểu công trình cũng không còn được bảo tồn nguyên trạng.
Đầu năm 2007, Bộ Nội vụ quyết định đầu tư hơn 53 tỷ đồng để trùng tu, nâng cấp khu biệt điện và xây dựng nơi đây thành cơ sở của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV. Quá trình trùng tu được thực hiện theo hướng giữ lại tối đa kiến trúc của quần thể cũ, đồng thời điều chỉnh một số hạng mục để phù hợp với chức năng lưu trữ và phục vụ tham quan.
Sau khoảng một năm thi công, cuối năm 2007, khu biệt điện chính thức trở thành cơ sở của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV.
Kho Mộc bản triều Nguyễn giữa lòng Đà Lạt
Nếu những biệt thự tạo nên giá trị kiến trúc và lịch sử của khuôn viên thì Mộc bản triều Nguyễn chính là phần di sản tư liệu đặc biệt làm nên giá trị của Biệt điện Trần Lệ Xuân ngày nay.
Mộc bản là những tấm gỗ được sử dụng để khắc chữ Hán và chữ Nôm theo dạng chữ ngược, phục vụ việc in ấn và nhân bản tài liệu. Những bản khắc này được sử dụng để lưu truyền các bộ sử, tác phẩm văn chương, sách kinh điển, các quy định, điều luật, tài liệu về chính trị, xã hội, quân sự, địa lý, văn hóa và nhiều lĩnh vực khác dưới triều Nguyễn.
Các bản thảo trước khi được khắc thường phải trải qua quá trình kiểm duyệt và được nhà vua xem xét, phê chuẩn. Sau đó, những người thợ có tay nghề cao mới tiến hành khắc lên các tấm gỗ.
Kích thước trung bình của một tấm Mộc bản theo tư liệu khoảng 0,43 m x 0,27 m, dày từ 2 – 4 cm và nặng khoảng 300 – 400 g.
Năm 1849, dưới triều vua Tự Đức, triều Nguyễn cho xây dựng Tàng bản đường để bảo quản Mộc bản. Cùng với Châu bản và các sách Ngự lãm, Mộc bản trở thành nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử, đời sống chính trị, xã hội, văn hóa và tư tưởng của Việt Nam thời Nguyễn.
Loại gỗ phổ biến được sử dụng để làm ván khắc là gỗ thị, bởi loại gỗ này có đặc tính dai, mềm, mịn và ít nứt nẻ, giúp những đường nét khắc được giữ ổn định. Một số tư liệu cổ cũng ghi nhận Mộc bản được chế tác từ những loại gỗ khác có chất lượng tốt, trong đó có loại gỗ được mô tả có thớ trắng và sáng.
Không chỉ có giá trị về mặt sử liệu, từng tấm Mộc bản còn được xem là một sản phẩm nghệ thuật thủ công. Những đường khắc chữ, cách bố cục văn bản và kỹ thuật xử lý gỗ thể hiện trình độ của những người thợ xưa.
Theo tư liệu được cung cấp, trong thời kỳ Việt Nam Cộng hòa, một phần Mộc bản đã được chuyển từ Huế vào Đà Lạt và được quản lý bởi cơ quan lưu trữ tại đây. Sau nhiều lần di chuyển và thay đổi địa điểm bảo quản, từ năm 1983, khối tài liệu quý này tiếp tục được lưu giữ tại khu vực Biệt điện Trần Lệ Xuân.
Hiện nay, kho lưu trữ tại đây bảo quản hơn 30.000 tấm Mộc bản, với nội dung được hệ thống hóa thành nhiều nhóm lớn như lịch sử, địa lý, chính trị – xã hội, quân sự, pháp chế, văn hóa – giáo dục, tôn giáo – tư tưởng – triết học, ngôn ngữ, văn thơ và các tài liệu còn tồn nghi.
Công tác bảo tồn Mộc bản từng gặp không ít khó khăn do tài liệu trải qua nhiều giai đoạn lịch sử và nhiều lần di chuyển. Một số bản bị hư hỏng, thất lạc hoặc xuống cấp. Vì vậy, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia đã phối hợp với các nhà nghiên cứu Hán – Nôm và chuyên gia lưu trữ triển khai chương trình “cấp cứu tài liệu châu bản – mộc bản”, nhằm phân loại, sắp xếp, phục chế và hệ thống hóa nguồn tư liệu.
Mộc bản đã được in dập trên giấy dó, đồng thời được số hóa để phục vụ việc quản lý, tra cứu và nghiên cứu. Theo nguồn tư liệu, hệ thống Mộc bản được tổng hợp thành 152 đầu sách, thuộc ba nhóm lớn gồm chính sử triều Nguyễn, các tác phẩm văn chương và sách kinh điển được sử dụng trong việc dạy và học của các nhà Nho.
Các tài liệu cũng được ghi lại bằng phương tiện kỹ thuật số, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tra cứu và sao lưu nội dung.
Kho chuyên dụng hiện được trang bị hệ thống điều hòa, phòng chống đột nhập và hệ thống phòng cháy chữa cháy tự động. Theo tư liệu, kho có sức chứa khoảng 5.000 mét giá tài liệu, được thiết kế nhằm duy trì điều kiện bảo quản phù hợp và kéo dài tuổi thọ của những tấm Mộc bản quý giá.
Mộc bản triều Nguyễn hiện được xem là một dạng di sản tư liệu đặc biệt của Việt Nam. Năm 2009, Mộc bản triều Nguyễn được UNESCO ghi danh trong Chương trình Ký ức Thế giới, trở thành một trong những di sản tư liệu có giá trị đặc biệt của Việt Nam.
Những chuyên đề lịch sử bên trong khu biệt điện
Sau khi được trùng tu và chuyển đổi thành Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV, ba biệt thự trong quần thể không chỉ được bảo tồn về mặt kiến trúc mà còn trở thành không gian giới thiệu nhiều nội dung lịch sử.
Các chuyên đề tại đây từng tập trung vào lịch sử ngành lưu trữ Việt Nam, tư liệu về miền Trung – Tây Nguyên trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, Mộc bản triều Nguyễn và chuyên đề về Ngô Đình Nhu với tư cách một nhà lưu trữ.
Một khía cạnh đáng chú ý trong lịch sử khu biệt điện là mối liên hệ giữa Ngô Đình Nhu với ngành lưu trữ. Theo tư liệu được cung cấp, ông từng theo học tại École Nationale des Chartes, trường đào tạo về lưu trữ và cổ tự học nổi tiếng của Pháp. Một chuyên đề về Ngô Đình Nhu – nhà lưu trữ từng được giới thiệu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV.
Bên cạnh hệ thống tư liệu triều Nguyễn, không gian tham quan còn giúp du khách tìm hiểu về chính khu biệt điện, kiến trúc của ba biệt thự và những biến động lịch sử mà công trình đã trải qua từ cuối thập niên 1950 đến nay.
Một số hoạt động trưng bày còn giới thiệu tài liệu lịch sử, bản đồ và các chuyên đề văn hóa, trong đó có những nội dung liên quan đến Hoàng Sa, Trường Sa và lịch sử Việt Nam hiện đại.
Ba biệt thự và những dấu ấn kiến trúc
Biệt thự Lam Ngọc là công trình nổi bật trong quần thể, từng là không gian sinh hoạt và nghỉ cuối tuần của gia đình Trần Lệ Xuân. Công trình có nhiều phòng chức năng, trong đó có phòng làm việc, phòng nghỉ, phòng trang điểm và khu vực sinh hoạt riêng. Hệ thống hầm trú ẩn và đường hầm thoát hiểm cũng là một trong những chi tiết khiến Lam Ngọc thu hút sự quan tâm của du khách.
Biệt thự Bạch Ngọc từng được sử dụng cho các hoạt động vui chơi, tiếp khách và tổ chức những buổi tiệc. Hồ bơi nước nóng phía trước biệt thự là một trong những hạng mục đáng chú ý nhất. Nội thất của công trình cũng mang dấu ấn của kiến trúc hiện đại kết hợp với một số đường nét gợi liên tưởng đến văn hóa bản địa Tây Nguyên.
Biệt thự Hồng Ngọc được xây dựng dành cho Trần Văn Chương, cha của Trần Lệ Xuân. Công trình có vị trí tương đối tách biệt trong tổng thể và mang phong cách nhà ở kiểu Pháp, với những bức tường dày và giải pháp cách nhiệt phù hợp với khí hậu Đà Lạt.
Bên cạnh ba biệt thự, khuôn viên còn có vườn Nhật Bản, hồ nước cảnh quan, hồ bơi, vọng đài và hệ thống cây xanh. Chính sự kết hợp giữa kiến trúc và cảnh quan đã tạo nên vẻ đặc biệt của khu biệt điện.
Sau quá trình trùng tu, nhiều chi tiết kiến trúc và không gian cảnh quan được phục hồi nhằm giúp du khách hình dung rõ hơn về diện mạo của quần thể trong giai đoạn trước đây.
Biệt điện Trần Lệ Xuân trong hành trình khám phá Đà Lạt
Điểm đặc biệt của Biệt điện Trần Lệ Xuân nằm ở chỗ đây không phải một công trình chỉ có một lớp giá trị. Trên cùng một khu đồi, du khách có thể tiếp cận kiến trúc Đà Lạt, lịch sử Việt Nam thế kỷ XX và di sản tư liệu triều Nguyễn.
Ba biệt thự Bạch Ngọc, Lam Ngọc và Hồng Ngọc phản ánh một giai đoạn lịch sử nhiều biến động. Những khu vườn, hồ nước, hồ bơi và hệ thống công trình phụ trợ cho thấy diện mạo của một khu nghỉ dưỡng dành cho tầng lớp quyền lực ở Đà Lạt cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960.
Trong khi đó, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV mang đến một câu chuyện hoàn toàn khác: câu chuyện về việc bảo tồn, phục chế và phát huy giá trị của những tài liệu đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Từ những tấm Mộc bản được khắc thủ công trên gỗ, những trang sử, tác phẩm văn chương và sách kinh điển của triều Nguyễn tiếp tục được lưu giữ, số hóa và phục vụ nghiên cứu.
Vì vậy, Biệt điện Trần Lệ Xuân không chỉ là một biệt điện cũ giữa rừng thông Đà Lạt, mà còn là nơi giao thoa giữa một quần thể kiến trúc lịch sử và kho tàng di sản tư liệu quốc gia. Đây là điểm đến phù hợp với những du khách muốn tìm hiểu Đà Lạt vượt ra ngoài những thắng cảnh quen thuộc, đặc biệt là những người quan tâm đến lịch sử, kiến trúc, lưu trữ và văn hóa Việt Nam.
Thông tin tham quan
Tên địa điểm: Biệt điện Trần Lệ Xuân – Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV
Địa chỉ: Số 2 đường Yết Kiêu, phường 5, TP. Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng.
Giờ mở cửa tham khảo:
- Buổi sáng: 07:30 – 11:30
- Buổi chiều: 13:30 – 16:30/17:00
- Có thể thay đổi tùy theo hoạt động của trung tâm và chương trình tham quan.
Giá vé tham khảo: khoảng 30.000 – 40.000 VNĐ/khách đối với các khu trưng bày Mộc bản và Biệt điện. Các chương trình trải nghiệm, chuyên đề nghệ thuật hoặc sự kiện riêng có thể có mức phí khác.
Với những giá trị về kiến trúc, lịch sử và di sản tư liệu, Biệt điện Trần Lệ Xuân là một trong những điểm đến đáng chú ý của Đà Lạt đối với những ai muốn nhìn thành phố cao nguyên từ một góc độ sâu hơn, nơi những câu chuyện của quá khứ vẫn được lưu giữ giữa màu xanh của những đồi thông
