Chùa Thái Lạc, còn gọi là chùa Pháp Vân, Pháp Vân tự hay chùa Bà Cả, thuộc xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên. Đây là một trong những ngôi cổ tự tiêu biểu của vùng đồng bằng sông Hồng, nổi bật với sự kết hợp giữa tín ngưỡng Tứ Pháp của cư dân nông nghiệp và nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc gỗ cổ Việt Nam.
Chùa thờ Phật và thần Pháp Vân, một trong bốn vị thần Tứ Pháp gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện, có nguồn gốc từ vùng Dâu, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Tín ngưỡng Tứ Pháp gắn với các hiện tượng tự nhiên như mây, mưa, sấm, chớp, phản ánh ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi của cư dân nông nghiệp lúa nước.
Qua nghiên cứu phong cách nghệ thuật, hệ thống cấu kiện kiến trúc và bình đồ Thượng điện, chùa Thái Lạc được xác định có nguồn gốc từ thời Trần. Thượng điện còn lưu giữ hệ thống chạm khắc gỗ đặc biệt quý hiếm, thuộc số ít những di sản kiến trúc gỗ cổ có niên đại sớm còn tồn tại ở Việt Nam.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, chùa Thái Lạc được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1820/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Kiến trúc chùa Thái Lạc
Chùa được dựng trên một gò đất cao, mặt tiền quay về hướng Đông Nam. Tổng thể di tích được tổ chức theo trục Tây Bắc – Đông Nam, gồm Tam quan, sân chùa, Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu, hai dãy hành lang và khu vườn tháp. Bố cục tổng thể mang dạng “nội công ngoại quốc”, các công trình được bố trí tương đối đăng đối và liên kết thành một quần thể thống nhất.
Tam quan được xây theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái. Cổng chính ở giữa cao hơn hai cổng phụ. Trên bờ nóc cổng chính có trang trí hình tháp chín tầng, các đầu đao tạo hình hồi long vân cuốn. Hệ thống cột trụ xây vuông, trang trí gờ nổi và câu đối chữ Hán.
Tam bảo có bố cục hình chữ Công, gồm Tiền đường, Thiêu hương và Thượng điện.
Tiền đường là công trình có quy mô lớn nhất trong Tam bảo, gồm 9 gian, tường hồi bít đốc, mái lợp ngói truyền thống. Bộ khung có bốn hàng chân cột, các bộ vì nóc chủ yếu được tạo tác theo kiểu chồng rường giá chiêng. Vì nách ở ba gian giữa theo kiểu ván mê, các gian còn lại theo kiểu bán chồng rường.
Các cấu kiện kiến trúc của Tiền đường chủ yếu bằng gỗ lim. Phần trang trí hiện còn thể hiện nhiều đề tài như tứ linh, tùng lộc, hoa lá và các mô típ thực vật. Một số cấu kiện mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, cho thấy công trình đã trải qua những đợt tu bổ trong các giai đoạn lịch sử khác nhau. Trong Tiền đường hiện đặt các tượng Đức Ông, Thánh Hiền, Hộ pháp cùng hệ thống hoành phi, câu đối và đồ thờ tự.
Thiêu hương, còn gọi là ống muống, nối Tiền đường với Thượng điện. Công trình gồm hai gian, nền thấp hơn Thượng điện, tường xây gạch và mái lợp ngói mũi. Bộ vì chủ yếu được làm đơn giản, một số cấu kiện tiếp giáp Thượng điện được trang trí theo kiểu cốn mê với hình rồng và long mã.
Thượng điện là bộ phận có giá trị đặc biệt nhất của chùa Thái Lạc. Công trình gồm một gian hai chái, bố trí vuông góc với Thiêu hương, nền cao hơn các tòa phía trước. Bộ khung gồm bốn hàng chân cột, trong đó cột cái có đường kính khoảng 0,45m và cao khoảng 2,95m.
Nếu các công trình phía trước cho thấy nhiều lớp tu bổ qua thời gian thì Thượng điện nổi bật bởi hệ thống cấu kiện gỗ và những mảng chạm khắc mang phong cách nghệ thuật thời Trần. Đây chính là phần tạo nên giá trị đặc biệt của chùa Thái Lạc trong hệ thống di sản kiến trúc gỗ cổ Việt Nam.
Phía sau chùa là nhà Tổ, hai dãy hành lang, nhà Mẫu và vườn tháp. Nhà Tổ gồm 7 gian, bộ khung gỗ, vì nóc theo kiểu chồng rường đấu kê, là nơi thờ Tổ Bồ Đề Đạt Ma cùng các vị Tổ kế thế. Hai dãy hành lang chạy song song hai bên Thượng điện và Thiêu hương, mỗi dãy gồm 7 gian. Nhà Mẫu gồm 3 gian, vì nóc theo kiểu con chồng đấu kê. Vườn tháp hiện còn 5 ngôi tháp xây bằng gạch, trong đó có một tháp ba tầng có niên đại thời Nguyễn.
Kho tàng điêu khắc gỗ thời Trần
Giá trị nổi bật nhất của chùa Thái Lạc tập trung tại Thượng điện, nơi còn lưu giữ khoảng 20 mảng phù điêu gỗ có phong cách nghệ thuật thời Trần. Hệ thống chạm khắc được bố trí chủ yếu trên các cốn, ván lá đề, xà nách và những cấu kiện nằm giữa các cột trụ trốn.
Hai bộ vì nóc gian giữa Thượng điện được tạo tác theo kiểu giá chiêng, bên trong lồng lá đề có hình tiên nữ đầu người mình chim, hay Kinnara, đang dâng hoa. Đây là loại hình trang trí rất hiếm trong nghệ thuật cổ Việt Nam, ngoài chùa Thái Lạc còn gặp tại chùa Dâu và chùa Bối Khê.
Các mảng chạm có kích thước khác nhau, được xử lý kỹ lưỡng ở cả hai mặt. Nội dung phong phú, gồm hình người, nhạc công, tiên nữ, rồng, phượng, hoa lá, mây nước và các mô típ trang trí Phật giáo.
Đáng chú ý là mảng chạm dàn nhạc ba người, thể hiện các nhạc công ngồi trên mây. Người ở giữa chơi đàn tranh, hai người hai bên sử dụng đàn tỳ bà và đàn tam. Nhân vật được thể hiện trong trang phục nhiều lớp, với tư thế và diện mạo gần gũi với con người đời thường hơn so với những hình tượng nhạc thần trong nghệ thuật thời Lý.
Nhóm hình tiên nữ dâng hoa là một trong những đề tài đặc sắc nhất. Các Kinnara được thể hiện dưới nhiều dạng bố cục, có khi đứng riêng trên mảng chạm hình chữ nhật, có khi thành đôi cùng hướng vào trung tâm để dâng hoa. Phần trên mang hình dáng phụ nữ, phần dưới là thân chim với đuôi dài và cánh mở rộng. Đầu tóc được búi cao, thân mặc trang phục bó sát, hai tay nâng bình hoa trong tư thế cung kính.
Một đề tài đặc biệt hiếm là nhạc công cưỡi chim phượng tấu nhạc. Các nhạc công ngồi trên lưng phượng, sử dụng nhiều loại nhạc cụ như tỳ bà, nguyệt, nhị, tiêu và sáo. Theo các nghiên cứu về nghệ thuật chạm khắc cổ, hình thức này hiện được biết đến đặc biệt tại chùa Thái Lạc.
Trên các cột trụ trốn còn có hình phỗng. Những chú bé có thân hình bầu bĩnh, bụng phệ, cởi trần, đeo anh lạc, trong tư thế quỳ và dùng đầu, tay nâng đài sen. Đây là nhóm tác phẩm mang phong cách thời Trần có giá trị tạo hình cao, thể hiện sự kết hợp giữa hình tượng con người và yếu tố Phật giáo.
Các hình tượng linh vật cũng chiếm vị trí quan trọng. Rồng được thể hiện trên nhiều cốn và xà nách, có khi ẩn hiện trong mây. Một số mảng chạm cho thấy rồng chầu lá đề, trong khi những hình rồng khác mang phong cách mạnh mẽ, thân dài, đầu lớn, kết hợp với mây, hoa lá và các mô típ trang trí khác.
Chim phượng cũng được thể hiện với mỏ dài, cánh mở rộng, đuôi uốn lượn và chân khỏe. Hình tượng phượng không chỉ xuất hiện như một linh vật độc lập mà còn kết hợp với các nhạc công, tạo thành những bố cục giàu tính chuyển động.
Bên cạnh người và linh vật, nghệ nhân còn sử dụng nhiều mô típ hoa sen, lá đề, dây leo, mây nước và các đường hoa văn mềm mại. Những đường chạm trên gỗ được xử lý tinh tế, có chỗ mềm mại như nét vẽ. Sự kết hợp giữa chạm nổi, chạm bong kênh và xử lý đường nét giúp các hình tượng có chiều sâu, đồng thời tạo sự chuyển tiếp tự nhiên giữa nghệ thuật trang trí và kết cấu kiến trúc.
Hệ thống chạm khắc tại Thượng điện không chỉ có giá trị về mỹ thuật mà còn cung cấp những tư liệu quý về đời sống văn hóa Đại Việt thời Trần. Hình ảnh nhạc công, nhạc cụ, trang phục, tiên nữ, linh vật và các mô típ Phật giáo cho thấy sự phong phú của đời sống tinh thần đương thời.
Các tác phẩm cũng phản ánh quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa. Những yếu tố liên quan đến nghệ thuật Phật giáo và ảnh hưởng từ phương Bắc, Nam Á được tiếp nhận, biến đổi và kết hợp với ngôn ngữ tạo hình bản địa, tạo nên một diện mạo riêng của nghệ thuật Việt Nam thời Trần.
Chính sự kết hợp giữa kiến trúc và điêu khắc đã làm nên giá trị đặc biệt của Thượng điện chùa Thái Lạc. Những mảng chạm không tồn tại tách rời mà được đặt trong chính hệ thống khung gỗ, trở thành một phần của kết cấu kiến trúc. Qua đó, người nghệ nhân vừa giải quyết yêu cầu kỹ thuật của công trình, vừa tạo ra những tác phẩm nghệ thuật có giá trị độc lập.
Chùa Thái Lạc trong đời sống văn hóa cộng đồng
Không chỉ là một di tích kiến trúc nghệ thuật, chùa Thái Lạc còn là trung tâm tín ngưỡng lâu đời của cư dân địa phương. Việc thờ Phật kết hợp với thờ Pháp Vân cho thấy sự đan xen giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, đặc biệt là tín ngưỡng cầu mưa của cư dân trồng lúa.
Hằng năm, lễ hội Tứ Pháp được tổ chức từ ngày 6 đến ngày 8 tháng Ba âm lịch, gắn với nghi lễ cầu mưa và những sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Đây là dịp để người dân tưởng nhớ các vị thần Tứ Pháp, đồng thời duy trì những thực hành tín ngưỡng đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Trong quá trình tồn tại, chùa Thái Lạc cũng gắn với đời sống lịch sử và văn hóa của địa phương. Qua nhiều lần tu bổ, di tích vẫn bảo tồn được phần quan trọng của hệ thống kiến trúc và đặc biệt là những cấu kiện chạm khắc gỗ thời Trần.
Với giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng và nghệ thuật, chùa Thái Lạc là một trong những di tích quan trọng của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đặc biệt, hệ thống phù điêu gỗ tại Thượng điện là nguồn tư liệu quý giúp nhận diện trình độ kỹ thuật, tư duy tạo hình và đời sống văn hóa của người Việt thời Trần.
Việc Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1820/QĐ-TTg ngày 24/12/2018 đã khẳng định giá trị nổi bật của di tích. Ngày nay, chùa Thái Lạc vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, vừa là một địa chỉ quan trọng để nghiên cứu và tìm hiểu nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc gỗ cổ Việt Nam.
