Đền Xám (còn gọi là đình Xám, đình Hát) nằm ở phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình. Đền Xám có lịch sử xây dựng lâu đời, để tri ân công đức Thượng tướng quân Trần Minh Công (tên thật là Trần Lãm), người có công giúp Đinh Bộ Lĩnh thu phục 12 xứ quân, thống nhất giang sơn, lập nên nước Đại Cồ Việt vào thế kỷ thứ X.
Đền Xám là công trình kiến trúc nghệ thuật có giá trị độc đáo, tiêu biểu của nghệ thuật đúc, chạm gỗ điêu luyện với rất nhiều đề tài sống động như: rồng chầu, phượng múa đan xen họa tiết đao mác, lá hỏa…có niên đại trải dài qua các triều đại phong kiến từ vương triều Mạc, thế kỷ XVI, triều Hậu Lê thế kỷ XVII, XVIII đến triều Nguyễn từ thế kỷ XIX. Đó là những tài sản có giá trị nghệ thuật kết tinh từ bàn tay, khối óc của các nghệ nhân tài hoa qua nhiều thế hệ, góp phần khẳng định giá trị kiến trúc nghệ thuật của Di tích quốc gia đặc biệt đền Xám.
Đền Xám và dấu ấn lịch sử Trần Minh Công
Đền Xám là nơi thờ Phụ Dực quốc chính Thượng tướng quân Trần Minh Công, tên thật là Trần Lãm, nhân vật được biết đến với vai trò một sứ quân trong thời kỳ đất nước có nhiều biến động vào thế kỷ X.
Theo thần tích, thần sắc, câu đối và ngọc phả “Sứ quân Bố Hải Khẩu Trần Minh Công” hiện được lưu giữ tại di tích, Đền Xám được cho là có nguồn gốc từ thời nhà Đinh, khoảng thế kỷ X. Tuy nhiên, hiện nay không còn dấu tích kiến trúc của giai đoạn này. Qua khảo sát các cấu kiện gỗ, phong cách kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc, đặc biệt là bức y môn tại cửa giữa Hậu cung, các nhà nghiên cứu xác định di tích hiện còn có những dấu tích quan trọng từ thời Mạc, thế kỷ XVI.
Công trình tiếp tục được tu bổ, xây dựng và hoàn thiện qua các thời kỳ Hậu Lê, thế kỷ XVII và XVIII, sau đó có thêm những dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn. Chính quá trình hình thành kéo dài qua nhiều thế kỷ đã tạo nên diện mạo đặc biệt của Đền Xám ngày nay.
Không gian kiến trúc đặc sắc của Đền Xám
Khu di tích nằm trong một khuôn viên hình chữ nhật, phía trước có hồ nước rộng, nơi từng diễn ra các hoạt động lễ hội và hội bơi chải truyền thống của làng. Từ cổng vào Nghi môn, không gian được bố trí với cây xanh, cảnh quan và các công trình kiến trúc tạo thành một quần thể tương đối hoàn chỉnh.
Các hạng mục chính gồm Nghi môn, gác chuông, đình Hát, hai dãy giải vũ và khu Đền chính. Đền chính có bố cục hình chữ “Công”, gồm Tiền đường, Trung đường và Hậu cung, tạo nên trục kiến trúc liên hoàn theo không gian thờ tự truyền thống.
Nghi môn gồm ba cửa. Cổng chính được tạo bởi hai cột đồng trụ cao hơn 6 m, trên thân có câu đối chữ Hán ca ngợi công lao của Trần Minh Công và sự linh ứng của ngôi đền. Phía trên cột trang trí hình phượng, trong khi các cổng phụ được xây theo kiểu cổ đẳng, hai tầng tám mái. Trên phần cổ đẳng có các dòng chữ Hán mang ý nghĩa ca ngợi công lao với đất nước và đức độ đối với nhân dân.
Hai bên khu vực phía trước Đình Hát là gác chuông với kiến trúc hai tầng mái. Mỗi gác chuông có một quả chuông đồng, trong đó có quả chuông được đúc năm Thành Thái thứ 11, tức năm 1899, mang dòng chữ “Lạc Đạo từ chung”.
Một công trình đáng chú ý khác là Đình Hát, tên gọi gắn với chức năng sinh hoạt văn hóa cộng đồng của làng. Đây từng là nơi diễn ra các cuộc hát chèo và hội thi hát. Công trình có mặt bằng hình vuông, kết cấu cột trụ, cuốn vòm và hai tầng mái. Bốn mặt được liên kết bằng hệ thống tường gạch, tạo thành nhiều khoang cửa và ô cửa sổ. Không gian bên trong được bố trí bàn thờ, đồ tế khí, giá chiêng và giá trống.
Hai dãy giải vũ nằm đối xứng hai bên Đền chính, được dựng vào đầu thế kỷ XX, chủ yếu phục vụ việc tiếp khách, sắp lễ và thờ công đồng cùng các vị có công với di tích. Công trình mang đặc trưng kiến trúc truyền thống với hệ vì kèo, cột và mái ngói nam.
Nghệ thuật kiến trúc và chạm khắc gỗ
Giá trị nổi bật của Đền Xám không chỉ nằm ở lịch sử mà còn được thể hiện rõ qua hệ thống kiến trúc gỗ và nghệ thuật điêu khắc trang trí.
Tiền đường có quy mô 3 gian, 2 chái, dài hơn 10 m và rộng khoảng 5,6 m. Bộ khung được tạo bởi sáu bộ vì, liên kết với hệ thống cột gỗ, vì nóc, vì nách và vì hiên. Các cấu kiện được tạo tác công phu với nhiều hình thức chạm khắc truyền thống.
Đặc biệt, tại các ô cửa và vách của Tiền đường xuất hiện nhiều đề tài trang trí dân gian như rồng, phượng, nghê, khỉ, nai, chim, rắn cùng các họa tiết đao mác, lá hỏa, vân áng, tứ linh và tứ quý. Các mảng chạm được thực hiện bằng nhiều kỹ thuật như chạm thủng, chạm lộng và chạm bong, tạo nên những tác phẩm trang trí vừa giàu tính tạo hình vừa mang giá trị văn hóa.
Nối tiếp Tiền đường là Trung đường, nơi bố trí không gian thờ tự theo chiều dọc. Các cấu kiện kiến trúc sử dụng dạng cốn mê với nhiều mảng trang trí. Hình tượng tứ linh, hoa lá và các họa tiết truyền thống được thể hiện trên gỗ và tường, góp phần tạo nên sự trang nghiêm cho không gian thờ.
Hậu cung gồm ba gian, quay ngang so với Trung đường, tạo thành mặt bằng hình chữ “Công”. Gian giữa đặt khám thờ bằng gỗ, bên trong là tượng Thành hoàng Trần Minh Công. Không gian Hậu cung được tổ chức như một khám thờ kín, thể hiện rõ tính chất linh thiêng của khu vực thờ chính.
Qua nghiên cứu nghệ thuật, các nhà chuyên môn nhận thấy Đền Xám còn lưu giữ những mảng chạm có giá trị từ cuối thế kỷ XVI và thế kỷ XVII. Đặc biệt, các mảng chạm rồng, lân trên y môn cửa Hậu cung được đánh giá mang nhiều đặc trưng của nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Mạc, một loại hình hiện còn không nhiều trên các công trình kiến trúc truyền thống.
Bên cạnh đó, nhiều cấu kiện tại Tiền đường và Hậu cung mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII. Những hình rồng, thú, đao mác và hoa văn được chạm trên cột, cửa và các cấu kiện gỗ là những dấu ấn tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc gỗ truyền thống vùng Nam Định và đồng bằng Bắc Bộ.
Nơi lưu giữ văn hóa truyền thống
Đền Xám không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian lưu giữ nhiều giá trị văn hóa cộng đồng. Sự hiện diện của Đình Hát, hồ nước, sân hội và các công trình phụ trợ cho thấy mối liên hệ giữa tín ngưỡng, kiến trúc và đời sống sinh hoạt của cư dân địa phương.
Hàng năm, nhân dân tổ chức lễ kỷ niệm ngày sinh của Trần Minh Công vào ngày 18 tháng Tám Âm lịch và ngày mất vào ngày 10 tháng Mười Âm lịch. Các hoạt động lễ hội góp phần duy trì phong tục, tín ngưỡng và ký ức lịch sử của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Với hệ thống kiến trúc có nhiều lớp niên đại, nghệ thuật chạm khắc gỗ đặc sắc cùng những giá trị lịch sử, văn hóa được lưu truyền lâu đời, Đền Xám là một di tích tiêu biểu của vùng đất Nam Định. Việc được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 152/QĐ-TTg ngày 17/1/2025 không chỉ ghi nhận giá trị của công trình mà còn góp phần bảo tồn một phần quan trọng của di sản kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ.
