Di tích lịch sử Chiến trường Điện Biên Phủ là hệ thống di tích ghi dấu những sự kiện quan trọng của Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, đồng thời là bằng chứng lịch sử tiêu biểu về thắng lợi của dân tộc Việt Nam trong cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp. Hệ thống di tích phản ánh sinh động ý chí quyết chiến, quyết thắng, tinh thần đoàn kết và sức mạnh của toàn dân tộc trước một lực lượng quân sự hùng mạnh, được trang bị phương tiện chiến tranh hiện đại.
Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7/5/1954 đã làm thất bại hoàn toàn kế hoạch quân sự Nava của thực dân Pháp, tạo bước ngoặt quyết định trong cuộc kháng chiến chống Pháp, buộc Chính phủ Pháp phải ký Hiệp định Giơnevơ về đình chỉ chiến sự ở Đông Dương. Chiến thắng này góp phần giải phóng hoàn toàn miền Bắc Việt Nam, mở ra thời kỳ cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, đồng thời cổ vũ mạnh mẽ phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới, thúc đẩy quá trình tan rã từng mảng lớn của hệ thống thuộc địa chủ nghĩa đế quốc.
Với giá trị đặc biệt về lịch sử, quân sự, văn hóa và khoa học, Di tích lịch sử Chiến trường Điện Biên Phủ đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 1272/QĐ-TTg ngày 12/8/2009. Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu, sưu tầm và kiểm kê, nhiều địa điểm từng in đậm dấu ấn trong Chiến dịch Điện Biên Phủ vẫn tiếp tục được xác định, lập hồ sơ khoa học nhằm bổ sung vào hệ thống di tích.
Ngày 23/12/2015, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2367/QĐ-TTg về việc xếp hạng bổ sung 23 điểm di tích vào hồ sơ Di tích lịch sử Chiến trường Điện Biên Phủ. Các điểm di tích này phân bố trên địa bàn thành phố Điện Biên Phủ, huyện Điện Biên và huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên, với tổng diện tích các khu vực bảo vệ là 545.505,75m². Trong đó, khu vực bảo vệ I có diện tích 349.708,72m² và khu vực bảo vệ II có diện tích 195.797,03m².
Hệ thống di tích thuộc Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ
Di tích Đồi D
Di tích Đồi D nằm trên địa bàn phường Mường Thanh và phường Tân Thanh, thành phố Điện Biên Phủ, gồm các cao điểm D1, D2 và D3. Trong đó, Đồi D1 đã được xếp hạng là di tích thành phần thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ, còn Đồi D2 và D3 được bổ sung trong đợt xếp hạng năm 2015.
Đồi D2 có diện tích khu vực bảo vệ I là 8.279,85m², không có khu vực bảo vệ II. Đồi D3 có diện tích khu vực bảo vệ I là 800m² và khu vực bảo vệ II là 7.600m².
Trong quá trình xây dựng Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, thực dân Pháp đã tổ chức xây dựng và biến khu vực Đồi D thành một cứ điểm quân sự quan trọng, trực tiếp khống chế khu trung tâm và sân bay Mường Thanh. Đây là một trong những vị trí then chốt bảo vệ phân khu trung tâm từ phía Đông.
Đúng 17 giờ ngày 30/3/1954, pháo binh Việt Nam đồng loạt trút đạn xuống Đồi D cùng các cao điểm phía Đông khu trung tâm Mường Thanh, mở đầu đợt tiến công thứ hai của Chiến dịch Điện Biên Phủ. Dưới sự yểm trợ của pháo binh, các đơn vị bộ binh tiến lên đánh chiếm từng vị trí phòng ngự của quân Pháp. Trận chiến diễn ra vô cùng ác liệt, quân ta phải giành giật với địch từng ụ súng, từng đoạn chiến hào và từng mét đất. Sau hai ngày chiến đấu, quân đội Việt Nam hoàn toàn làm chủ các cao điểm D1, D2 và D3, tạo điều kiện mở rộng thế tiến công vào khu trung tâm Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.
Điểm pháo 105mm của Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ
Điểm pháo 105mm nằm tại phường Thanh Bình, thành phố Điện Biên Phủ, có diện tích khu vực bảo vệ I là 334,4m², không có khu vực bảo vệ II.
Từ ngày 20 đến ngày 22/11/1953, thực dân Pháp đã cho 6 tiểu đoàn lính dù, với khoảng 4.500 quân, nhảy dù xuống chiếm đóng Điện Biên Phủ. Sau khi kiểm soát được địa bàn, quân Pháp từng bước xây dựng nơi đây thành một tập đoàn cứ điểm quân sự mạnh, được tổ chức thành 49 cứ điểm, chia thành 8 cụm cứ điểm nằm trong ba phân khu: phân khu Bắc, phân khu Trung tâm và phân khu Nam.
Hệ thống pháo 105mm là một bộ phận quan trọng trong mạng lưới hỏa lực của Tập đoàn cứ điểm, có nhiệm vụ yểm trợ cho các cứ điểm phòng ngự, khống chế các hướng tiến công của quân đội Việt Nam và bảo vệ khu trung tâm Mường Thanh. Việc bổ sung điểm pháo này vào hệ thống di tích giúp làm rõ hơn quy mô tổ chức phòng thủ, năng lực hỏa lực và cấu trúc quân sự của Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.
Di tích Đồi Cháy
Di tích Đồi Cháy nằm tại phường Mường Thanh, thành phố Điện Biên Phủ, có diện tích khu vực bảo vệ I là 23.856,1m², không có khu vực bảo vệ II.
Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, Trung đoàn 174 thuộc Đại đoàn 316 đã sử dụng Đồi Cháy làm nơi đặt trận địa súng cối và Sở chỉ huy Trung đoàn. Đây là vị trí có vai trò quan trọng trong việc tổ chức hỏa lực, chỉ huy và hiệp đồng chiến đấu với các đơn vị bộ binh tiến công vào khu trung tâm của Tập đoàn cứ điểm.
Đêm 6/5/1954, Trung đoàn 174 nhận lệnh tiến công cứ điểm A1. Sau khi đánh chiếm được A1, một bộ phận lực lượng được giữ lại để chốt giữ trận địa, lực lượng còn lại rút về khu vực Đồi Cháy để củng cố đội hình, bổ sung lực lượng và chuẩn bị cho những trận đánh tiếp theo. Từ Đồi Cháy, các đơn vị súng cối và pháo 75mm liên tục bắn yểm hộ cho bộ binh tiến vào trung tâm Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, góp phần quan trọng vào đợt tổng công kích cuối cùng.
Di tích Đồi F
Di tích Đồi F nằm tại phường Mường Thanh, thành phố Điện Biên Phủ, có diện tích khu vực bảo vệ I là 59.535,97m², không có khu vực bảo vệ II.
Cùng với Đồi A1, Đồi F là một trong những điểm cao có vị trí đặc biệt quan trọng ở phía Đông khu trung tâm Điện Biên Phủ. Đồi F vừa có tác dụng che sườn cho phân khu Đông, vừa phối hợp với các điểm cao khác tạo thành tuyến phòng ngự bảo vệ khu trung tâm của Tập đoàn cứ điểm.
Đối với quân đội Việt Nam, việc chiếm được Đồi F sẽ tạo ra một trận địa hỏa lực có khả năng bố trí súng trung liên, đại liên và DKZ để trực tiếp uy hiếp các cứ điểm A1, C1, C2, đồng thời phong tỏa sườn và chính diện trận địa quân Pháp ở phía Đông. Từ vị trí này, hỏa lực của ta có thể chi viện hiệu quả cho bộ binh tiến công.
Sau những trận chiến đấu quyết liệt, đến rạng sáng ngày 7/5/1954, quân đội Việt Nam hoàn toàn làm chủ Đồi F. Việc kiểm soát điểm cao này góp phần phá vỡ thế phòng thủ phía Đông, tạo điều kiện cho quân ta tiến sâu vào khu trung tâm và thực hiện đợt tổng công kích kết thúc chiến dịch.
Di tích Đồi E2
Di tích Đồi E2 nằm trên địa bàn phường Tân Thanh và phường Him Lam, thành phố Điện Biên Phủ, có diện tích khu vực bảo vệ I là 76.466,5m², không có khu vực bảo vệ II.
Đồi E2 được lựa chọn làm địa điểm xây dựng Sở chỉ huy phía trước của Đại đoàn 312 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Đây là vị trí phục vụ công tác chỉ huy, theo dõi chiến trường và tổ chức hiệp đồng giữa các đơn vị trong quá trình tiến công các cứ điểm phía Đông và Đông Bắc khu trung tâm.
Khi quân đội Việt Nam mở cuộc tiến công vào cứ điểm E1, quân Pháp đã điều lực lượng lên Đồi E2 nhằm chiếm giữ và bảo vệ vị trí này. Tuy nhiên, trước sự khống chế mạnh mẽ của pháo binh và súng cối Việt Nam, lực lượng địch không thể tiến lên, buộc phải rút lui về cứ điểm E1. Sự kiện cho thấy vai trò của Đồi E2 trong việc tổ chức thế trận chỉ huy và bảo đảm hỏa lực cho các đơn vị tiến công.
Hệ thống di tích của Quân đội Nhân dân Việt Nam
Đài quan sát Chiến dịch Điện Biên Phủ tại Mường Phăng
Di tích Đài quan sát Chiến dịch Điện Biên Phủ tại Mường Phăng nằm trên địa bàn xã Mường Phăng, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 160m² và khu vực bảo vệ II là 5.230,5m².
Ngọn núi Pú Tó Cọ được Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái lựa chọn làm địa điểm đặt Đài quan sát của Sở chỉ huy chiến dịch. Vị trí này nằm gần Sở chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ tại khu rừng Mường Phăng, có tầm quan sát rộng, thuận lợi cho việc theo dõi các hướng chiến trường và nắm tình hình hoạt động của quân Pháp tại lòng chảo Điện Biên Phủ.
Sở chỉ huy chiến dịch tại Mường Phăng và Đài quan sát trên đỉnh Pú Tó Cọ được giữ bí mật tuyệt đối trong suốt thời gian tồn tại. Từ khi chuyển đến cho đến khi chiến dịch kết thúc, hệ thống chỉ huy tại đây đã bảo đảm việc theo dõi tình hình, truyền đạt mệnh lệnh và tổ chức các hoạt động tác chiến một cách liên tục, an toàn.
Di tích Trận hậu cần hỏa tuyến Nà Tấu Km62
Di tích Trận hậu cần hỏa tuyến Nà Tấu Km62 nằm tại xã Nà Nhạn, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 380,5m² và khu vực bảo vệ II là 4.520,5m².
Trạm hậu cần hỏa tuyến Nà Tấu được bố trí tại đây trong 13 ngày, từ ngày 18 đến ngày 30/1/1954, cùng thời gian với một bộ phận Bộ chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ hoạt động tại khu vực này. Trạm có nhiệm vụ tiếp nhận, tập kết, bảo quản và chuyển tiếp lương thực, thực phẩm, vũ khí, đạn dược cùng các nhu yếu phẩm phục vụ chiến dịch.
Sự tồn tại của trạm hậu cần Nà Tấu cho thấy hệ thống bảo đảm hậu cần của quân đội Việt Nam được tổ chức trên một địa bàn rộng, trải dài từ hậu phương đến tiền tuyến, góp phần duy trì sức chiến đấu của bộ đội trong điều kiện địa hình rừng núi hiểm trở, giao thông khó khăn và thường xuyên bị máy bay địch đánh phá.
Di tích Đèo Pha Đin
Di tích Đèo Pha Đin nằm trên địa bàn xã Tỏa Tình, huyện Tuần Giáo, có diện tích khu vực bảo vệ I là 137.083,4m² và khu vực bảo vệ II là 137.686,53m².
Đèo Pha Đin dài khoảng 32km, điểm đầu thuộc xã Tỏa Tình, huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên và kết thúc tại xã Phỏng Lái, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, đây là một trong những tuyến giao thông huyết mạch nối hậu phương với chiến trường, có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc vận chuyển bộ đội, vũ khí, đạn dược, lương thực và các phương tiện phục vụ chiến dịch.
Do vị trí chiến lược, mọi lực lượng và phương tiện muốn tiến vào Điện Biên Phủ từ hướng hậu phương đều phải vượt qua đèo Pha Đin. Nhận thức rõ tầm quan trọng của tuyến đường này, thực dân Pháp liên tục sử dụng máy bay tuần tiễu và ném bom nhằm cắt đứt đường vận chuyển. Mỗi ngày, máy bay địch có thể xuất hiện hàng chục lần, thả nhiều loại bom như bom phá, bom nổ chậm, bom bi và bom na-pan. Đèo Pha Đin vì thế được ví như một “túi bom” khổng lồ. Có ngày, địch ném xuống đây tới 160 quả bom, trung bình mỗi ngày tuyến đèo phải hứng chịu khoảng 16 tấn bom đạn.
Trong điều kiện vô cùng gian khổ và nguy hiểm, hơn 8.000 thanh niên xung phong đã bám trụ tại đây, mở đường, san lấp hố bom, sửa chữa cầu đường, bảo đảm giao thông thông suốt để kịp thời đưa quân, vũ khí và lương thực ra mặt trận. Sự hy sinh của lực lượng thanh niên xung phong tại Đèo Pha Đin là biểu tượng tiêu biểu cho tinh thần chịu đựng gian khổ, lòng dũng cảm và sự đóng góp thầm lặng của hậu phương đối với thắng lợi của Chiến dịch Điện Biên Phủ.
Di tích Đường kéo pháo bằng tay
Di tích Đường kéo pháo bằng tay nằm tại xã Nà Nhạn, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 27.239,5m² và khu vực bảo vệ II là 15.557,2m².
Sau khi nghiên cứu tình hình thực tế tại Điện Biên Phủ, Bộ chỉ huy mặt trận quyết định đưa pháo hạng nặng vào chiếm lĩnh trận địa để tăng cường sức mạnh hỏa lực. Những khẩu pháo nặng hàng tấn phải vượt qua núi cao, vực sâu và địa hình hiểm trở bằng sức người, trong điều kiện đường sá gần như chưa có, máy bay địch liên tục đánh phá.
Sáng ngày 15/1/1954, lực lượng mở đường với hơn 5.000 người bắt đầu thực hiện nhiệm vụ. Với những công cụ thô sơ như dao, rìu, cuốc, xẻng, xà beng, bộ đội và dân công vừa phát cây, đào đất, mở đường, vừa cắm mốc, xây dựng hầm trú ẩn và công sự tránh bom. Dù bị máy bay địch liên tục ném bom phá hoại, lực lượng mở đường vẫn kiên trì bám trụ.
Sau 20 giờ lao động khẩn trương, một con đường kéo pháo bằng tay dài 15km, rộng 3m đã được hoàn thành, vượt thời gian quy định 4 giờ. Con đường là minh chứng rõ nét cho sức mạnh của ý chí, tinh thần tổ chức, khả năng huy động lực lượng và quyết tâm bảo đảm hậu cần, hỏa lực cho chiến dịch.
Di tích Sở chỉ huy Chiến dịch tại hang Thẳm Púa
Di tích Sở chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ tại hang Thẳm Púa nằm trên địa bàn xã Chiềng Đông, huyện Tuần Giáo, có diện tích khu vực bảo vệ I là 2.869,3m² và khu vực bảo vệ II là 16.586,75m².
Hang Thẳm Púa là nơi đặt chân đầu tiên của Sở chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ trong thời gian 32 ngày, từ ngày 17/12/1953 đến ngày 17/1/1954. Đây là địa điểm quan trọng trong giai đoạn đầu tổ chức chiến dịch, khi Bộ chỉ huy tiến hành nghiên cứu địa hình, nắm tình hình địch, xây dựng phương án tác chiến và triển khai lực lượng.
Ngày 19/12/1953, tại đây, Bộ chỉ huy chiến dịch đã triển khai kế hoạch đánh địch ở Lai Châu, không cho quân Pháp rút về Điện Biên Phủ, đồng thời bao vây, cô lập lực lượng địch tại Điện Biên Phủ, ngăn chặn khả năng rút chạy của chúng về phía Thượng Lào. Những quyết định được đưa ra tại hang Thẳm Púa có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành thế trận bao vây chiến lược, từng bước cô lập Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.
Di tích nơi anh Bế Văn Đàn hy sinh
Di tích nơi anh Bế Văn Đàn hy sinh nằm tại xã Mường Pồn, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 8.761,5m², không có khu vực bảo vệ II.
Ngày 12/12/1953, trong trận chiến đấu tại Mường Pồn, trước tình thế khẩn cấp, mặc dù đã bị thương, anh Bế Văn Đàn vẫn dũng cảm lấy thân mình làm giá súng, nhấc hai chân súng tiểu liên đặt lên vai để đồng đội có điểm tựa tiếp tục chiến đấu. Nhờ sự hy sinh và hành động quả cảm ấy, hỏa lực của đơn vị được duy trì, góp phần bẻ gãy đợt tiến công của quân địch.
Trong lúc làm giá súng, anh Bế Văn Đàn tiếp tục bị thương nặng, máu chảy nhiều nhưng vẫn giữ vững tư thế chiến đấu. Anh hy sinh trong tư thế hiên ngang, hai tay còn giữ chặt chân súng. Tấm gương hy sinh anh dũng của Bế Văn Đàn đã trở thành biểu tượng bất diệt của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, cổ vũ cán bộ, chiến sĩ trên toàn mặt trận quyết tâm chiến đấu và vượt qua mọi gian khổ, hiểm nguy.
Trận địa cao xạ 37mm tại Bản Mển
Di tích Trận địa cao xạ 37mm của Tiểu đoàn 394, Trung đoàn 367, Đại đoàn 351 tại Bản Mển nằm trên địa bàn xã Thanh Nưa, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 2.870,2m², không có khu vực bảo vệ II.
Đây là trận địa pháo cao xạ được bố trí nhằm khống chế và tiêu diệt máy bay địch, đồng thời hỗ trợ các đơn vị bộ binh tiến công phân khu Bắc của Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, trong đó có các cứ điểm Độc Lập và Bản Kéo.
Sau khi quân đội Việt Nam tiêu diệt và làm chủ các cứ điểm Độc Lập, Bản Kéo, trận địa pháo của Tiểu đoàn 394 được chuyển đến Bản Tâu để tiếp tục phối hợp với bộ binh đánh chiếm các cứ điểm thuộc khu trung tâm. Trận địa tại Bản Mển thể hiện vai trò quan trọng của lực lượng pháo cao xạ trong việc bảo vệ đội hình chiến đấu, khống chế không quân địch và tạo điều kiện cho bộ binh tiến công.
Trận địa cao xạ 37mm tại Bản Tâu
Di tích Trận địa cao xạ 37mm của Tiểu đoàn 394, Trung đoàn 367, Đại đoàn 351 tại Bản Tâu nằm trên địa bàn xã Hua Thanh, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 2.972,15m², không có khu vực bảo vệ II.
Vào lúc 15 giờ 30 phút ngày 14/3/1954, khi các đơn vị bộ binh thuộc Đại đoàn 308 và Đại đoàn 312 đang chuẩn bị tiến công cụm cứ điểm Đồi Độc Lập, hai tốp máy bay địch từ hướng Đông bay tới. Tiểu đoàn pháo cao xạ 394, Trung đoàn 367 đã nổ súng, bắn rơi tại chỗ chiếc máy bay Hen Đi Vơ đi đầu. Trước lưới lửa pháo cao xạ của quân đội Việt Nam, những máy bay còn lại phải ném bom vội vã rồi tháo chạy.
Chiến thắng trên bầu trời Bản Tâu đã góp phần bảo vệ đội hình bộ binh, hạn chế khả năng chi viện và tiếp tế bằng đường không của quân Pháp. Ngay trong đêm 14/3/1954, quân đội Việt Nam tiến công và tiêu diệt cụm cứ điểm Đồi Độc Lập, tạo bước phát triển quan trọng cho đợt tiến công thứ nhất của chiến dịch.
Trận địa cao xạ 37mm tại Bản Hồng Líu
Di tích Trận địa cao xạ 37mm của Tiểu đoàn 383, Trung đoàn 367, Đại đoàn 351 tại Bản Hồng Líu nằm trên địa bàn phường Noong Bua, thành phố Điện Biên Phủ, có diện tích khu vực bảo vệ I là 3.012,59m², không có khu vực bảo vệ II.
Sáng ngày 14/3/1954, Tiểu đoàn 383 đã bắn cháy chiếc máy bay đầu tiên của Pháp trên bầu trời Điện Biên Phủ. Với pháo cao xạ 37mm, đơn vị phối hợp cùng các trận địa cao xạ khác tổ chức khống chế bầu trời, bảo vệ các đơn vị bộ binh đang chuẩn bị và tiến hành đánh chiếm cứ điểm Độc Lập.
Trong các đợt tiến công thứ hai và thứ ba của chiến dịch, Tiểu đoàn 383 tiếp tục thực hiện nhiệm vụ khống chế hoạt động không quân địch, tạo điều kiện để bộ binh lần lượt tiêu diệt các cứ điểm phòng ngự của Pháp, tiến tới đợt tổng công kích trên toàn mặt trận vào chiều ngày 7/5/1954.
Di tích Khu vực tập kết hậu cần tại ngã ba Tuần Giáo
Di tích Khu vực tập kết hậu cần tại ngã ba Tuần Giáo nằm trên địa bàn thị trấn Tuần Giáo, huyện Tuần Giáo, có diện tích khu vực bảo vệ I là 50m², không có khu vực bảo vệ II.
Đây là địa điểm tập kết lương thực, thực phẩm và các nhu yếu phẩm phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ. Hàng hóa, vật chất hậu cần được vận chuyển đến đây từ nhiều hướng, sau đó tiếp tục phân phối ra các tuyến, các trạm và đơn vị chiến đấu ở phía trước.
Mặc dù có diện tích không lớn, địa điểm này phản ánh vai trò của mạng lưới hậu cần trung chuyển trong toàn bộ hệ thống bảo đảm chiến dịch, góp phần duy trì nguồn cung cấp vật chất liên tục cho chiến trường Điện Biên Phủ.
Trận địa pháo 105mm tại xã Thanh Minh
Di tích Trận địa pháo 105mm của Đại đội 806, Tiểu đoàn 594, Trung đoàn 54, Đại đoàn 351 nằm tại xã Thanh Minh, thành phố Điện Biên Phủ, có diện tích khu vực bảo vệ I là 1.233,6m², không có khu vực bảo vệ II.
Tại trận địa này, quân đội Việt Nam đã bắn những loạt đạn pháo 105mm đầu tiên vào cứ điểm Him Lam, mở màn cho Chiến dịch Điện Biên Phủ. Đúng 17 giờ ngày 13/3/1954, pháo binh ta đồng loạt nổ súng vào các vị trí phòng ngự của quân Pháp tại Him Lam, mở đầu đợt tiến công thứ nhất.
Đến 22 giờ 30 phút cùng ngày, Đại đoàn 312 đã tiêu diệt hoàn toàn trung tâm đề kháng Him Lam, xóa sổ Tiểu đoàn 3 của địch. Sau đó, pháo 105mm tiếp tục được sử dụng để tiến công cứ điểm Độc Lập và uy hiếp Bản Kéo, góp phần phá vỡ tuyến phòng thủ phía Bắc của Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.
Di tích Trận địa pháo H6
Di tích Trận địa pháo H6 của Tiểu đoàn 224, Trung đoàn 675, Đại đoàn 351 nằm tại xã Thanh Minh, thành phố Điện Biên Phủ, có diện tích khu vực bảo vệ I là 1.108,76m², không có khu vực bảo vệ II.
Trong đêm 6/5/1954, Tiểu đoàn H6 tham gia hỏa lực trong đợt tiến công cuối cùng, bắn ba đợt với tổng cộng 618 viên đạn vào các mục tiêu được giao, góp phần làm suy sụp tinh thần chiến đấu của quân Pháp.
Sáng sớm ngày 7/5/1954, cán bộ, chiến sĩ của Tiểu đoàn được phổ biến thư của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, trong đó nhấn mạnh yêu cầu phải tích cực, kiên quyết và bền bỉ đánh bại đợt phản kích cuối cùng của địch. Đến 9 giờ 30 phút, Tiểu đoàn nhận lệnh bắn hai loạt đạn với tổng cộng 144 viên vào khu vực Mường Thanh, trong đó có các mục tiêu do cấp trên chỉ định. Hỏa lực pháo binh tạo nên những cột lửa và khói lớn bao trùm khu vực mục tiêu, gây tổn thất nặng nề cho quân Pháp.
Đến 15 giờ ngày 7/5/1954, quân đội Việt Nam nhận lệnh tổng công kích trên toàn mặt trận, tiến thẳng vào Sở chỉ huy Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, bắt sống tướng Đờ Cát cùng toàn bộ Bộ tham mưu. Đến 24 giờ cùng ngày, Chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc toàn thắng.
Di tích Sở chỉ huy Chiến dịch tại hang Huổi He
Di tích Sở chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ tại hang Huổi He nằm trên địa bàn xã Nà Nhạn, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 443m² và khu vực bảo vệ II là 1.443,5m².
Trong toàn bộ chiến dịch, Sở chỉ huy Bộ chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ lần lượt được đặt tại ba địa điểm: hang Thẳm Púa, hang Huổi He và Mường Phăng. Hang Thẳm Púa là nơi đặt Sở chỉ huy đầu tiên trong 32 ngày, từ ngày 17/12/1953 đến ngày 17/1/1954. Sau đó, Sở chỉ huy chuyển đến hang Huổi He và hoạt động tại đây trong 13 ngày, từ ngày 18 đến ngày 30/1/1954.
Hang Huổi He là địa điểm trung gian trong quá trình di chuyển Sở chỉ huy chiến dịch về Mường Phăng. Việc lựa chọn và sử dụng các địa điểm này thể hiện yêu cầu giữ bí mật, bảo đảm an toàn, cơ động và thích ứng với diễn biến chiến trường trong quá trình tổ chức chiến dịch.
Di tích Sở chỉ huy Trung đoàn 98, Đại đoàn 316
Di tích Sở chỉ huy Trung đoàn 98, Đại đoàn 316 nằm tại phường Mường Thanh, thành phố Điện Biên Phủ, có diện tích khu vực bảo vệ I là 2.662,7m², không có khu vực bảo vệ II.
Sở chỉ huy Trung đoàn 98 đóng tại khu vực Mường Thanh từ tháng 12/1953 đến tháng 5/1954. Trong đợt tiến công thứ hai của chiến dịch, Trung đoàn 98 nhận nhiệm vụ tiêu diệt các cứ điểm C1 và C2, đồng thời phối hợp với những đơn vị khác tổ chức tiến công theo phương án hiệp đồng.
Tại khu vực Đồi C, các chiến sĩ Trung đoàn 98 đã chiến đấu quyết liệt, đánh tan lực lượng phòng ngự Pháp, mở rộng cánh cửa phía Đông, tạo điều kiện để quân đội Việt Nam tiếp tục tiến công vào khu trung tâm của Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.
Di tích Trận địa pháo của Đại đội 815
Di tích Trận địa pháo của Đại đội 815, Tiểu đoàn 383, Trung đoàn 367, Đại đoàn 351 thuộc bản Púng Tôm, xã Thanh Minh, thành phố Điện Biên Phủ, có diện tích khu vực bảo vệ I là 2.624,2m² và khu vực bảo vệ II là 8.512m².
Đúng 17 giờ ngày 13/3/1954, cùng với các trận địa pháo 105mm, pháo cao xạ 37mm của Đại đội 815 bắt đầu bắn những loạt đạn đầu tiên vào cứ điểm Him Lam. Trận địa có nhiệm vụ vừa trực tiếp chi viện cho bộ binh, vừa khống chế bầu trời, ngăn chặn máy bay địch tiếp tế và tăng viện cho các cứ điểm đang bị tiến công.
Trong hơn 5 giờ chiến đấu, Khẩu đội 3 cùng các khẩu đội khác của Đại đội 815 đã phối hợp chặt chẽ với công binh và bộ binh, góp phần tiêu diệt hoàn toàn cứ điểm Him Lam. Trận địa là một trong những địa điểm ghi dấu sự phối hợp hiệu quả giữa pháo binh, cao xạ, công binh và bộ binh trong trận mở màn chiến dịch.
Di tích Trụ sở Ủy ban Kháng chiến hành chính tỉnh Lai Châu
Di tích Trụ sở Ủy ban Kháng chiến hành chính tỉnh Lai Châu nằm tại xã Mường Phăng, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 4.967,1m² và khu vực bảo vệ II là 18.183,2m².
Ủy ban Kháng chiến hành chính tỉnh Lai Châu được thành lập trên cơ sở các Ủy ban Kháng chiến hành chính huyện, xã đã hình thành trước đó, trong đó huyện Điện Biên và huyện Tuần Giáo là những địa phương thành lập sớm. Cơ quan được kiện toàn vào tháng 12/1953, do đồng chí Hoàng Bắc Dũng, Trưởng Ban cán sự Đảng tỉnh, làm Chủ tịch; hai ủy viên là đồng chí Lò Văn Hặc và Hoàng Hoa Thưởng.
Trong thời gian Chiến dịch Điện Biên Phủ diễn ra, cơ quan này thực hiện nhiệm vụ tổ chức, điều hành công tác hành chính, huy động nhân lực, vật lực tại địa phương, bảo đảm phục vụ chiến trường và duy trì hoạt động quản lý ở vùng tự do.
Di tích Tòa soạn tiền phương Báo Quân đội Nhân dân
Di tích Tòa soạn tiền phương của Báo Quân đội Nhân dân nằm tại xã Mường Phăng, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 4.919m², không có khu vực bảo vệ II.
Ngày 28/12/1953, Báo Quân đội Nhân dân phát hành số đầu tiên tại mặt trận Điện Biên Phủ, mang số 116, tiếp nối số báo đang phát hành ở hậu phương. Trong 140 ngày đêm hoạt động tại mặt trận, Tòa soạn tiền phương đã xuất bản 33 số báo.
Các số báo được phát hành tại chiến trường không chỉ phản ánh tình hình chiến đấu, kết quả các trận đánh và hoạt động của bộ đội, mà còn có tác dụng tuyên truyền, cổ vũ, động viên tinh thần chiến đấu của cán bộ, chiến sĩ, dân công, thanh niên xung phong và nhân dân trên toàn mặt trận. Tòa soạn tiền phương Báo Quân đội Nhân dân là một bộ phận quan trọng của công tác chính trị, tư tưởng và thông tin tuyên truyền trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.
Di tích Sở chỉ huy tiền phương của Tổng cục Cung cấp
Di tích Sở chỉ huy tiền phương của Tổng cục Cung cấp nằm tại xã Mường Phăng, huyện Điện Biên, có diện tích khu vực bảo vệ I là 13.666m², không có khu vực bảo vệ II.
Sở chỉ huy tiền phương được bố trí trên sườn núi Lùng Pá Chả, tên gọi trong tiếng Thái có nghĩa là “lán trong rừng tre”, nằm ở hữu ngạn suối Ta Hiện, gần Trụ sở Ủy ban Kháng chiến hành chính tỉnh Lai Châu và Sở chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ tại Mường Phăng.
Đây là cơ quan có nhiệm vụ tổ chức, điều hành công tác cung cấp, tiếp nhận và phân phối lương thực, thực phẩm cùng các vật chất thiết yếu cho chiến trường. Nhờ hệ thống hậu cần được tổ chức chặt chẽ, lực lượng phục vụ chiến dịch đã huy động và bảo đảm được nguồn lương thực, thực phẩm đáp ứng nhu cầu của bộ đội trong suốt quá trình chiến đấu.
Giá trị lịch sử của hệ thống di tích
23 điểm di tích được bổ sung vào hồ sơ Di tích lịch sử Chiến trường Điện Biên Phủ đã góp phần hoàn chỉnh hơn không gian lịch sử của Chiến dịch Điện Biên Phủ, từ hệ thống cứ điểm phòng ngự của quân Pháp, trận địa pháo binh, cao xạ, sở chỉ huy, tuyến đường kéo pháo, trạm hậu cần đến các địa điểm gắn với sự hy sinh của những người anh hùng và hoạt động của các cơ quan phục vụ chiến trường.
Các di tích không tồn tại riêng lẻ mà tạo thành một hệ thống liên hoàn, phản ánh toàn diện nghệ thuật quân sự Việt Nam trong chiến dịch, từ công tác chuẩn bị, tổ chức lực lượng, xây dựng trận địa, bảo đảm hậu cần, chỉ huy tác chiến, phối hợp binh chủng đến đợt tổng công kích kết thúc chiến tranh.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị các địa điểm này có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần độc lập dân tộc, ý chí tự lực tự cường và lòng biết ơn đối với các thế hệ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Đồng thời, hệ thống di tích là nguồn tư liệu trực quan có giá trị phục vụ nghiên cứu lịch sử, giáo dục quốc phòng, tham quan, học tập và phát triển du lịch về nguồn tại tỉnh Điện Biên.
