Khu di tích lịch sử Tân Trào nằm trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang. Đây là vùng căn cứ cách mạng quan trọng, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng, Chính phủ và nhiều cơ quan Trung ương ở, làm việc trong thời kỳ tiền khởi nghĩa và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Khu di tích có tổng diện tích tự nhiên khoảng 561,1 km², gồm nhiều di tích, cụm di tích gắn với những sự kiện quan trọng của lịch sử Việt Nam trong giai đoạn 1945 – 1954. Địa hình Tân Trào chủ yếu là đồi núi, rừng cây và thung lũng, tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng căn cứ, bảo đảm bí mật, an toàn cho các cơ quan lãnh đạo cách mạng.
Những di tích tiêu biểu tại Tân Trào
Cụm di tích Nà Lừa
Lán Nà Lừa nằm trên sườn phía Tây núi Nà Lừa, là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc từ cuối tháng 5 đến ngày 22/8/1945. Tại đây, Người trực tiếp chỉ đạo công tác chuẩn bị Tổng khởi nghĩa và theo dõi tình hình cách mạng trong những ngày quyết định của tháng 8/1945.
Gần lán Nà Lừa có lán Cảnh vệ, nơi ở của các đồng chí làm nhiệm vụ bảo vệ Bác; lán Điện Đài, địa điểm duy trì thông tin liên lạc giữa Mặt trận Việt Minh với lực lượng Đồng Minh tại Côn Minh, Trung Quốc; và lán Đồng Minh, nơi ghi dấu sự phối hợp giữa Việt Minh với phái đoàn Đồng Minh.
Cách lán Nà Lừa khoảng 20 m về phía Bắc là lán họp Hội nghị Cán bộ toàn quốc của Đảng, được dựng để phục vụ Hội nghị diễn ra từ ngày 13 đến 15/8/1945. Đây là hội nghị có ý nghĩa quan trọng trong việc thống nhất chủ trương lãnh đạo Tổng khởi nghĩa giành chính quyền.
Cây đa Tân Trào
Cây đa Tân Trào là một trong những địa danh biểu tượng của Cách mạng Tháng Tám. Chiều ngày 16/8/1945, tại đây, đồng chí Võ Nguyên Giáp thay mặt Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc đọc Quân lệnh số 1, phát lệnh xuất quân tiến về Hà Nội.
Sự kiện này gắn liền với thời điểm lực lượng Giải phóng quân từ Tân Trào tiến về các địa phương, tham gia Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước.
Đình Tân Trào
Đình Tân Trào là nơi diễn ra Quốc dân Đại hội trong hai ngày 16 và 17/8/1945. Đại hội có sự tham dự của đại biểu các giới, các đoàn thể và địa phương trong cả nước, thống nhất chủ trương tổng khởi nghĩa và thông qua nhiều quyết định quan trọng đối với vận mệnh dân tộc.
Quốc dân Đại hội Tân Trào thường được ví như một “Hội nghị Diên Hồng” của thời đại mới, thể hiện sự đồng thuận và ý chí giành độc lập của nhân dân Việt Nam trước thời điểm Cách mạng Tháng Tám.
Đình Hồng Thái
Đình Hồng Thái là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh dừng chân đầu tiên khi từ Pác Bó về Tân Trào ngày 21/5/1945. Trong thời kỳ này, đình còn là trụ sở của Ban Bảo vệ An toàn khu, bộ phận tiếp tế và địa điểm đón tiếp các đại biểu về dự những hội nghị quan trọng của Đảng.
Cụm di tích trụ sở Phân khu Nguyễn Huệ
Tháng 3/1945, Khu ủy Phân khu Nguyễn Huệ chuyển về thôn Ao Búc, xã Trung Yên. Tại đây, Khu ủy quyết định thành lập chính quyền cách mạng ngày 10/3/1945 và thành lập Ủy ban Lâm thời Châu Tự Do ngày 16/3/1945, một trong những chính quyền cách mạng được thành lập sớm trong cả nước trước Tổng khởi nghĩa.
Cụm di tích Văn phòng Chủ tịch phủ và Thủ tướng phủ
Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ làm việc, bàn bạc và quyết định nhiều vấn đề quan trọng của đất nước trong những năm đầu xây dựng chính quyền cách mạng và kháng chiến chống Pháp.
Các hoạt động tại đây liên quan đến nhiều lĩnh vực như nội chính, kinh tế, tài chính, văn hóa và xã hội, góp phần hình thành và tổ chức bộ máy nhà nước trong điều kiện đất nước vừa giành được độc lập.
Hệ thống di tích các cơ quan Trung ương
Tân Trào không chỉ gắn với những sự kiện của Cách mạng Tháng Tám mà còn là địa bàn hoạt động của nhiều cơ quan Trung ương trong cuộc kháng chiến chống Pháp.
Di tích Ban Tổ chức Trung ương ghi dấu nơi Ban Đảng Vụ cùng Trung ương Đảng, sau này là Ban Tổ chức Trung ương, ở và làm việc vào cuối năm 1949 và từ tháng 4/1951 đến cuối năm 1953.
Di tích Ban Nông vận Trung ương tại khu Ao Rừm, thôn Tân Lập, xã Tân Trào là nơi cơ quan này chuyển đến làm việc từ tháng 5/1952.
Di tích Ban Tuyên huấn Trung ương tại thôn Thia gắn với hoạt động của Ban Tuyên truyền của Đảng, sau này là Ban Tuyên huấn Trung ương.
Di tích Việt Nam Thông tấn xã tại thôn Hoàng Lâu, xã Trung Yên là nơi cơ quan thông tấn hoạt động trong hơn hai năm kể từ năm 1952. Từ đây, các tin tức về tình hình đất nước, chiến sự và đường lối kháng chiến được truyền tải đến nhân dân, đồng thời góp phần tuyên truyền các phong trào diệt giặc đói, giặc dốt và phục vụ công tác thông tin trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.
Di tích Bộ Nội vụ tại thôn Yên Thượng, xã Trung Yên gắn với hoạt động của Bộ Nội vụ từ năm 1948, trong đó có nhiệm vụ tổ chức công tác bảo vệ an toàn cho Trung ương Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ.
Di tích Bộ Ngoại giao ghi dấu quá trình cơ quan này chuyển đến hoạt động tại làng Hản, xã Kim Quan trong một thời gian ngắn đầu năm 1947, sau đó chuyển về xóm Dõn, xã Minh Thanh.
Di tích Nha Công an tại thôn Đồng Đon, xã Minh Thanh là nơi Nha Công an Trung ương chuyển đến từ tháng 4/1947. Đây là một trong những địa điểm đóng quân đầu tiên và có thời gian hoạt động lâu dài của Nha Công an Trung ương trong kháng chiến chống Pháp.
Di tích Nha Thông tin tại thôn Mới, xã Minh Thanh được hình thành năm 1951. Tại đây, tin tức, bài viết, thơ, ca khúc cách mạng và các nội dung tuyên truyền được phát trên đài phát thanh, phản ánh tình hình chiến sự, đời sống nhân dân và đường lối kháng chiến của Đảng, Chính phủ.
Di tích Bộ Tư pháp tại thôn Mới, xã Minh Thanh là nơi Bộ Tư pháp ở và làm việc từ cuối năm 1949 đến tháng 9/1950.
Di tích Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tại thôn Cầu, xã Minh Thanh ghi dấu nơi cơ quan này hoạt động từ giữa năm 1952 đến tháng 8/1954.
Cụm di tích Kim Quan
Cụm di tích Kim Quan nằm tại thôn Khuôn Điển, xã Kim Quan, huyện Yên Sơn, gồm các địa điểm quan trọng như lán ở, làm việc và hầm an toàn của Chủ tịch Hồ Chí Minh; hầm an toàn của Chính phủ; hầm an toàn của Trung ương Đảng và Văn phòng Trung ương.
Hệ thống hầm và lán được bố trí trong rừng, tận dụng địa hình tự nhiên để bảo đảm an toàn cho các cơ quan lãnh đạo trong thời kỳ kháng chiến. Đây là một trong những khu vực thể hiện rõ đặc điểm tổ chức căn cứ của Trung ương tại Tân Trào.
Hầm và lán an toàn của Chủ tịch Tôn Đức Thắng
Tại thôn Chi Liền, xã Trung Yên, Chủ tịch Tôn Đức Thắng ở và làm việc từ cuối năm 1952 đến tháng 7/1954. Trong thời gian này, đồng chí chủ trì nhiều cuộc họp quan trọng, trong đó có Hội nghị Liên tịch giữa Ban Thường trực Quốc hội và Ủy ban Liên Việt tháng 2/1953, Hội nghị toàn quốc của Ủy ban Liên Việt tháng 11/1953 và Kỳ họp thứ ba Quốc hội khóa I từ ngày 1 đến 4/12/1953.
Tân Trào trong lịch sử cách mạng Việt Nam
Tân Trào là một trong những địa bàn có vị trí đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Trong những tháng trước và trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nơi đây trở thành trung tâm chỉ đạo phong trào cách mạng, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương đưa ra những quyết định quan trọng liên quan đến Tổng khởi nghĩa.
Đặc biệt, Hội nghị Cán bộ toàn quốc của Đảng, Quốc dân Đại hội Tân Trào và lễ xuất quân tại cây đa Tân Trào đã tạo nên chuỗi sự kiện quan trọng ngay trước khi cuộc Tổng khởi nghĩa diễn ra trên cả nước.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Tân Trào tiếp tục là một căn cứ quan trọng của Trung ương. Nhiều cơ quan Đảng, Chính phủ, Quốc hội và các bộ, ban, ngành lần lượt chuyển đến đây hoạt động. Hệ thống lán, nhà làm việc, hầm an toàn và đường liên lạc được tổ chức trong không gian rừng núi, vừa đáp ứng yêu cầu hoạt động vừa bảo đảm an toàn.
Ngày nay, khu di tích còn lưu giữ nhiều hiện vật, tư liệu và dấu tích liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh, các đồng chí lãnh đạo và hoạt động của các cơ quan Trung ương. Không gian di tích cũng gắn với đời sống văn hóa của đồng bào các dân tộc địa phương, tạo nên sự kết hợp giữa giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan của vùng căn cứ cách mạng.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg, xếp hạng Khu di tích lịch sử Tân Trào là Di tích quốc gia đặc biệt.
