Di tích lịch sử An toàn khu (ATK) Định Hóa nằm trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, tại khu vực giáp ranh giữa Thái Nguyên, Tuyên Quang và Bắc Kạn. Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng, Chính phủ và nhiều cơ quan Trung ương ở, làm việc và lãnh đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trong giai đoạn 1946 – 1954.
ATK Định Hóa còn được gọi là Khu di tích lịch sử ATK Định Hóa hay Khu di tích lịch sử An toàn khu Trung ương. Với địa hình núi rừng hiểm trở, thuận lợi cho việc bảo vệ và giữ bí mật, Định Hóa được lựa chọn làm một trong những căn cứ quan trọng của Trung ương trong cuộc kháng chiến. Nơi đây từng diễn ra nhiều sự kiện quan trọng liên quan đến hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng, Chính phủ và Quân đội nhân dân Việt Nam.
Năm 1981, ATK Định Hóa được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích quốc gia. Khu di tích gồm nhiều điểm di tích, danh thắng gắn với các sự kiện quan trọng của cách mạng Việt Nam, trong đó có 13 di tích thành phần tiêu biểu.
Những di tích tiêu biểu tại ATK Định Hóa
1. Nhà tù Chợ Chu
Nhà tù Chợ Chu nằm tại thị trấn Chợ Chu, được thực dân Pháp xây dựng từ năm 1916 và nâng cấp vào năm 1942. Đây từng là nơi giam giữ nhiều chiến sĩ yêu nước và những người hoạt động cách mạng.
Hiện di tích còn dấu tích hai nền nhà dài chạy song song, trong đó một khu từng là nhà giam, khu còn lại là nhà ăn, cùng nền nhà gác và bốt gác.
2. Địa điểm thành lập Việt Nam Giải phóng quân
Ngày 15/5/1945, tại thửa ruộng Nà Nhậu, phía trước đình làng Quặng, xã Định Biên, diễn ra lễ thành lập Việt Nam Giải phóng quân. Bộ Tư lệnh Quân Giải phóng gồm các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Chu Văn Tấn và Trần Đăng Ninh.
Ngày nay, địa điểm được dựng bia ghi dấu sự kiện và phục dựng đình làng Quặng, góp phần tái hiện không gian lịch sử của sự kiện.
3. Địa điểm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc tại đồi Khau Tý năm 1947
Tại đồi Khau Tý, xã Điềm Mặc, Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc từ giữa tháng 5/1947 đến đêm 20/5/1947. Trong thời gian này, Người trực tiếp chỉ đạo công tác chuẩn bị và tổ chức kháng chiến, góp phần đối phó với cuộc tiến công của quân Pháp lên Việt Bắc trong chiến dịch Thu – Đông năm 1947.
Cũng tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh hoàn thành bản thảo cuốn “Sửa đổi lối làm việc”. Di tích được phục dựng trong các năm 2004 – 2005 với nhà sàn, nhà bếp, giao thông hào và một số hạng mục liên quan.
4. Địa điểm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc tại đồi Tỉn Keo
Đồi Tỉn Keo, xã Phú Đình, là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc trong giai đoạn 1948 – 1954. Khu di tích gồm lán ở của Bác, lán của cán bộ bảo vệ và giúp việc, lán họp Bộ Chính trị, trạm gác, hầm trú ẩn và hệ thống đường hào.
Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Bộ Chính trị bàn bạc, quyết định nhiều vấn đề quan trọng của cuộc kháng chiến, trong đó có những chủ trương liên quan đến chiến cuộc Đông Xuân 1953 – 1954 và chiến dịch Điện Biên Phủ.
Các lán được phục dựng chủ yếu bằng gỗ, vầu, mái lợp lá cọ, giữ lại dáng vẻ giản dị của một căn cứ hoạt động giữa núi rừng Việt Bắc.
5. Cụm di tích Bác ở Khuôn Tát
Cụm di tích Khuôn Tát thuộc xã Phú Đình gồm cây đa, đoạn suối Khuôn Tát, nơi Bác từng tắm, giặt và câu cá, cùng nhà sàn và hầm tại đồi Nà Đình.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng ở và làm việc tại khu vực này từ ngày 20/11/1947 đến tháng 1/1954. Trong thời gian đó, Người cùng Trung ương đưa ra nhiều quyết sách phục vụ kháng chiến và kiến quốc.
Năm 2000, nhà sàn, nơi làm việc, hệ thống đường hầm và một số hạng mục khác được phục dựng, tạo thành không gian tưởng niệm gắn với đời sống của Bác tại ATK.
6. Địa điểm Tổng Bí thư Trường Chinh và Văn phòng Trung ương Đảng làm việc tại Phụng Hiển
Tại Phụng Hiển, xã Điềm Mặc, từng đặt nơi làm việc của Tổng Bí thư Trường Chinh, Văn phòng Trung ương Đảng và Báo Sự thật trong những năm đầu hoạt động của ATK Định Hóa, từ 1947 – 1949.
Đây là một trong những địa điểm gắn với hoạt động của cơ quan lãnh đạo Trung ương trong thời kỳ kháng chiến còn nhiều khó khăn.
7. Địa điểm Cơ quan Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam
Tại xã Bảo Linh, khu vực đồi Khau Cuội từng là nơi làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Văn phòng Tổng Quân ủy và Văn phòng Bộ Tổng Tư lệnh trong giai đoạn 1949 – 1954.
Nhiều kế hoạch quân sự quan trọng được xây dựng tại đây trước khi trình Thường vụ Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh xem xét, quyết định.
Năm 2004, Bộ Quốc phòng phục dựng lán làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, hầm, hào bảo vệ và xây dựng nhà bia ghi dấu sự kiện.
8. Thắng cảnh thác Khuôn Tát
Thác Khuôn Tát nằm trên đồi Khẩu Goại, thuộc dãy núi Khau Nhị, nối với dãy núi Hồng. Thác có 7 tầng, tạo thành cảnh quan tự nhiên đặc trưng của vùng núi ATK.
Trong thời gian làm việc tại đồi Tỉn Keo, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng đến khu vực thác để câu cá, tắm và cùng cán bộ, chiến sĩ nghỉ ngơi. Ngày nay, thác vẫn là điểm cảnh quan gắn với hệ thống di tích ATK Định Hóa.
9. Địa điểm thành lập Hội Nhà báo Việt Nam
Tại xóm Roòng Khoa, xã Điềm Mặc, ngày 21/4/1950 diễn ra hội nghị liên quan đến việc đổi tên Hội Nhà báo Việt Nam thành Hội Những người viết báo Việt Nam.
Địa điểm hiện có bia ghi dấu sự kiện, nằm trong không gian cảnh quan của khu căn cứ ATK.
10. Địa điểm thành lập Ủy ban Hòa bình Việt Nam
Ngày 19/11/1950, tại xóm Roòng Khoa, xã Điềm Mặc, diễn ra hội nghị thành lập Ủy ban Bảo vệ hòa bình Việt Nam.
Trong thời kỳ kháng chiến, tổ chức này có vai trò vận động, cổ vũ nhân dân trong nước và kiều bào ở nước ngoài, trong đó có cộng đồng người Việt tại Pháp, ủng hộ cuộc kháng chiến. Tại di tích hiện có bia đá ghi dấu sự kiện và khắc thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi hội nghị.
11. Địa điểm thành lập Ủy ban Kiểm tra Trung ương
Tại đồi Pụ Miếu, thôn Phụng Hiển, xã Điềm Mặc, từng đặt trụ sở Ban Kiểm tra Trung ương, cơ quan kiểm tra chuyên trách đầu tiên của Đảng.
Di tích hiện có nhà bia ghi dấu sự kiện, thể hiện vai trò của ATK Định Hóa trong việc hình thành và tổ chức hoạt động của các cơ quan Trung ương trong thời kỳ kháng chiến.
12. Địa điểm Báo Quân đội nhân dân ra số đầu tiên
Ngày 20/10/1950, sau gần ba tháng chuẩn bị, Báo Quân đội nhân dân xuất bản số đầu tiên tại thôn Khau Diều, xã Định Biên.
Sự kiện đánh dấu sự ra đời của một cơ quan báo chí quan trọng của Quân đội nhân dân Việt Nam. Tại di tích hiện có bia ghi dấu ngày xuất bản số báo đầu tiên.
13. Đồi Pụ Đồn, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì lễ phong quân hàm Đại tướng cho Võ Nguyên Giáp
Đồi Pụ Đồn, xã Phú Đình, là nơi gắn với sự kiện phong quân hàm Đại tướng cho đồng chí Võ Nguyên Giáp.
Ngày 20/1/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 110/SL phong quân hàm Đại tướng cho Võ Nguyên Giáp. Ngày 28/5/1948, tại đồi Pụ Đồn, Người chủ trì lễ phong quân hàm Đại tướng cho đồng chí Võ Nguyên Giáp.
Năm 2008, nhà bia được xây dựng tại di tích để ghi dấu sự kiện lịch sử quan trọng này.
ATK Định Hóa, Thủ đô kháng chiến ở Việt Bắc
ATK Định Hóa là một bộ phận quan trọng của hệ thống căn cứ địa Việt Bắc trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Cùng với Pác Bó, Tân Trào, Chợ Đồn, Chiêm Hóa, Sơn Dương và Yên Sơn, khu vực này tạo thành không gian hoạt động rộng lớn của các cơ quan lãnh đạo cách mạng.
Đặc biệt, ATK Định Hóa gắn với quá trình Trung ương Đảng, Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ Tổng Tư lệnh xây dựng đường lối, tổ chức lực lượng và chỉ đạo nhiều chiến dịch quan trọng. Từ đây, những quyết sách lớn được triển khai trên chiến trường, góp phần đưa cuộc kháng chiến chống Pháp đi đến thắng lợi, đỉnh cao là chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954.
Giá trị của ATK Định Hóa không chỉ nằm ở từng địa điểm riêng lẻ mà còn ở sự kết nối giữa di tích lịch sử, cảnh quan núi rừng và không gian hoạt động của các cơ quan Trung ương. Những lán nhỏ, nhà sàn, hầm trú ẩn, giao thông hào, địa điểm hội họp và các địa danh gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh, các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Quân đội giúp tái hiện một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg, xếp hạng Di tích lịch sử An toàn khu (ATK) Định Hóa là Di tích quốc gia đặc biệt.
