Nghĩa trang Hàng Dương tọa lạc tại khu trung tâm Đặc khu Côn Đảo, thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là nơi yên nghỉ của hàng vạn chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước Việt Nam, những người đã anh dũng hy sinh trong suốt 113 năm địa ngục trần gian Côn Đảo dưới ách thống trị của thực dân và đế quốc.
Với diện tích khoảng 190.000m², nghĩa trang Hàng Dương là một trong những nghĩa trang lớn và linh thiêng nhất của cả nước. Theo ước tính, có khoảng 20.000 tù nhân đã hy sinh tại Côn Đảo, nhưng dấu tích còn lại đến hôm nay chỉ có 1.921 ngôi mộ, trong đó mới xác định được danh tính 713 mộ.
Lịch sử hình thành
Trước khi nghĩa trang Hàng Dương được lập, tù nhân mất đi được chôn tại khu Chuồng Bò (bãi Sọ Người), sau đó dời lên Hàng Keo. Đến giai đoạn thực dân Pháp tăng cường khủng bố sau Khởi nghĩa Nam Kỳ (1940), số lượng tù nhân bị giết hại quá lớn khiến Hàng Keo không còn chỗ, buộc chúng phải mở thêm nghĩa địa Hàng Dương.
Ngày nay, nghĩa trang Hàng Dương được chia thành 4 khu mộ: A – B – C – D, mỗi khu là một phần lịch sử đau thương nhưng đầy kiêu hãnh của dân tộc.
Khu A – Những phần mộ đầu tiên
Hình thành từ khoảng năm 1934, đây là nơi an táng các chiến sĩ cách mạng thời kỳ đầu, trong đó có:
- Đồng chí Lê Hồng Phong – Cố Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam
- Chí sĩ yêu nước Nguyễn An Ninh
Khu B – Biểu tượng đấu tranh chống Pháp và chống Mỹ
Khu B được chia thành B1 và B2:
B1: Mộ của các chiến sĩ hy sinh thời chống Pháp (1945–1954) như:
- Anh hùng LLVTND Võ Thị Sáu
- Anh hùng Cao Văn Ngọc
- Anh hùng Lưu Chí Hiếu
B2: Mộ của tù nhân hy sinh trong thời kỳ chống Mỹ cực kỳ khốc liệt.
Khu C – Dấu tích hy sinh những năm 1960
Đến năm 1960, tù nhân tiếp tục được chôn tại khu C. Tại đây có mộ của:
- Anh hùng Lê Văn Việt
- Anh hùng Nguyễn Thị Thanh (Trần Thị Hoa)
- Anh hùng Huỳnh Tấn Lợi
Khu D – Nơi quy tập hài cốt từ nhiều địa điểm
- Khi tôn tạo nghĩa trang vào năm 1992, tại khu D đã quy tập 162 hài cốt từ Hàng Keo, Hòn Cau và một số vị trí khác. Trong đó có phần mộ của Anh hùng Trần Văn Thời.
Cách chôn tù nhân: sự thật đau lòng về tàn bạo của thực dân
Những câu thơ đầy ám ảnh còn vọng lại:
“Núi Côn Lôn được pha bằng máu
Đất Côn Lôn năm sáu lớp xương người…”
Hay:
“Nghĩa địa Hàng Dương vùi thây bao số phận
Không bia mộ, không tên và không tuổi…”
Người tù khi chết thường bị quấn trong hai bao bàng, ném xuống hố chôn sơ sài, cắm một cọc gỗ ghi số tù. Gió biển hoặc gia súc giẫm đạp khiến dấu tích biến mất chỉ sau vài ngày. Nhiều tù nhân chết ngay tại nơi lao dịch hoặc mất tích khi vượt biển bị đắm tàu.
Linh thiêng nhất: Khu mộ Anh hùng liệt sĩ Võ Thị Sáu
Trong toàn bộ Nghĩa trang Hàng Dương, đông người viếng nhất là phần mộ của Nữ Anh hùng Võ Thị Sáu. Chị là người con gái kiên trung, hiên ngang, ngẩng cao đầu bước ra pháp trường, khiến kẻ thù phải cúi mình kính nể.
Nhiều giai thoại linh thiêng truyền lại: cứ ai phá bia mộ chị thì đều gặp kết cục bất trắc. Vì vậy, tấm bia ghi tên chị ngày nay vẫn được giữ gìn cùng các bia cũ như một phần lịch sử thiêng liêng.
Nơi linh hồn bất khuất hòa cùng biển trời Côn Đảo
Dù là ngày hay đêm, nghĩa trang Hàng Dương luôn có người thắp nhang. Không khí nơi đây không lạnh lẽo mà ấm áp, với tiếng nhạc trầm hùng, tiếng gió thổi qua rừng dương và âm vang sóng biển – như lời ru những anh linh liệt sĩ.
Mỗi nắm đất nơi đây là một câu chuyện, một cuộc đời, một trang sử của dân tộc. Nghĩa trang Hàng Dương không chỉ là chốn yên nghỉ mà còn là biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần bất khuất và khát vọng tự do.
Giá trị hôm nay
Nghĩa trang Hàng Dương được:
Công nhận Di tích đặc biệt quan trọng quốc gia theo Quyết định 54-VHQĐ ngày 29/4/1979
Công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt theo Quyết định 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012
Ngày nay, đây là điểm du lịch lịch sử – tâm linh quan trọng của Côn Đảo, nơi bất kỳ người Việt Nam nào đặt chân đến cũng cảm nhận được sự biết ơn sâu sắc đối với lớp cha anh đã ngã xuống.
