Di tích Trại Phú Hải – Trại giam cổ nhất và quan trọng bậc nhất của hệ thống nhà tù Côn Đảo

Trại Phú Hải, còn được biết đến với các tên gọi Banh I, Lao I, Trại Cộng Hòa, Trại 2… là trại giam cổ nhất tại Côn Đảo. Công trình được thực dân Pháp xây dựng từ cuối thế kỷ XIX (1862) và hoàn thiện kiên cố vào giai đoạn 1889–1896. Đến tháng 11/1974, nơi đây chính thức mang tên Trại Phú Hải.

Với diện tích 12.015 m², trại bao gồm:

• 10 phòng giam tập thể
• 1 phòng tử hình
• 20 xà lim (hầm đá biệt giam)
• Khu đập đá khổ sai
• Hầm xay lúa – nơi vừa lao động cưỡng bức vừa là nơi đày đọa tàn khốc (sau này Mỹ – Ngụy cải tạo thành bệnh xá)

Cùng các công trình phụ như câu lạc bộ, phòng hớt tóc, nhà bếp, nhà ăn, giảng đường, nhà nguyện, nhà kho, văn phòng giám thị và sân vườn

Nơi giam giữ nhiều thế hệ chiến sĩ yêu nước

Trại Phú Hải là nơi chứng kiến hành trình đấu tranh của nhiều lớp tù nhân qua các thời kỳ:

• Các sĩ phu yêu nước phong trào Cần Vương, Văn Thân như Ngô Đức Kế, Đặng Nguyên Cẩn, Lã Xuân Oai, Phan Chu Trinh…
• Các lãnh tụ cách mạng Việt Nam như Tôn Đức Thắng, Phạm Hùng, Phạm Văn Đồng…
• Đến thế hệ sinh viên – học sinh đấu tranh chống Mỹ – Thiệu thời kháng chiến chống Mỹ.

Đặc biệt, đây là nơi Chi bộ Cộng sản đầu tiên trong Nhà tù Côn Đảo được thành lập năm 1932, sau phát triển thành Đảo ủy Côn Đảo.

Các lớp học văn hóa, lý luận, chính trị – trong đó có khóa học Chủ nghĩa Mác – Lênin theo chương trình Đại học Phương Đông do giáo sư Trần Văn Giàu phụ trách – được tổ chức ngay trong trại. Nhiều tờ báo bí mật như “Tiến Lên”, “Ý Kiến Chung” cũng ra đời tại đây.

Những câu chuyện lịch sử nổi bật tại Trại Phú Hải

Khu đập đá – nơi khắc họa khí phách Phan Chu Trinh

Tại đây, chí sĩ Phan Chu Trinh đã sáng tác bài thơ nổi tiếng “Đập đá Côn Lôn”, được ghi vào văn học Việt Nam như biểu tượng của tinh thần bất khuất:

“Làm trai đứng giữa đất Côn Lôn
Lừng lẫy làm cho lở núi non …”

Hầm xay lúa – nơi thử thách ý chí người chiến sĩ

Khu hầm kín này từng cướp đi sinh mạng của nhiều tù nhân do lao động nặng nhọc và điều kiện ngạt khí. Tại đây, đồng chí Tôn Đức Thắng được điều sang Sở Lưới sửa chữa canô, sau trở thành người lái chiếc canô “Giải Phóng” đưa lãnh đạo cách mạng về đất liền năm 1945.

Cuộc vượt ngục lịch sử tại phòng giam số 3 (1966)

Phòng số 3 – nơi giam tử tù – từng xảy ra cuộc vượt ngục vang dội đầu tiên trong lịch sử Nhà tù Côn Đảo.
Ba chiến sĩ Lê Văn Việt, Lê Hồng Tư và Phạm Văn Dẫu đã đục mái phòng giam, đợi thời điểm đổi ca và vượt ngục đêm 12/10/1966.

Dù sau đó cả ba bị truy bắt và hy sinh, cuộc vượt ngục đã làm rung chuyển cai ngục và buộc bọn chúng phải giăng dây thép gai toàn bộ phòng giam.

Trại Phú Hải – trung tâm đấu tranh bảo vệ khí tiết

Banh I là nơi khởi nguồn phong trào chống ly khai Đảng Cộng sản của tù chính trị năm 1957 và là một trong những trại giam khổ sai tiêu biểu nhất Côn Đảo.

Người tù tại đây phải chống lại:

• Chế độ lao dịch cùng cực
• Hệ thống đày đọa từ chúa đảo đến gác ngục
• Âm mưu dụ dỗ, chia rẽ, ép buộc ly khai chính trị

Trong gian khổ, họ vẫn đoàn kết tổ chức đấu tranh, bảo vệ khí tiết người chiến sĩ cách mạng, giữ vững lý tưởng và niềm tin.

Giá trị lịch sử và công nhận di tích

Với bề dày 113 năm tồn tại, Trại Phú Hải lưu giữ nhiều dấu ấn quan trọng của phong trào cách mạng Việt Nam.

• 29/4/1979: Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định 54-VHQĐ, công nhận Trại Phú Hải là Khu di tích đặc biệt quan trọng cấp Quốc gia.
• 10/5/2012: Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định 548/QĐ-TTg, xếp loại Di tích Quốc gia Đặc biệt – Hệ thống Nhà tù Côn Đảo.

Trại Phú Hải hôm nay – nơi trui rèn ý chí cách mạng

Ngày nay, Trại Phú Hải không chỉ là điểm tham quan lịch sử quan trọng mà còn là biểu tượng thiêng liêng của lòng yêu nước, ý chí bất khuất và tinh thần kiên trung của nhiều thế hệ chiến sĩ cách mạng Việt Nam.

Mỗi bước chân trong trại giam xưa là một lần nhắc nhớ về những hy sinh lớn lao để Côn Đảo hôm nay trở thành vùng đất của tự do, niềm tin và khát vọng.