Dinh Độc Lập tọa lạc tại số 135 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Thành phố Hồ Chí Minh, trong khuôn viên rộng khoảng 12 ha, được bao quanh bởi bốn tuyến đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Huyền Trân Công Chúa, Nguyễn Thị Minh Khai và Nguyễn Du. Đây là một trong những di tích lịch sử đặc biệt quan trọng của Việt Nam, gắn liền với nhiều biến động lớn của lịch sử đất nước, đặc biệt là sự kiện ngày 30/4/1975, khi chiến tranh kết thúc, miền Nam được giải phóng và đất nước tiến tới thống nhất.
Trong lịch sử, công trình này từng mang nhiều tên gọi như Dinh Norodom, Dinh Thống đốc, Dinh Toàn quyền, Dinh Độc Lập và Hội trường Thống Nhất. Qua nhiều giai đoạn, khu vực này liên tục được sử dụng làm trung tâm quyền lực hành chính, chính trị tại Sài Gòn, đồng thời chứng kiến những thay đổi lớn trong lịch sử Việt Nam từ thời thuộc địa đến năm 1975 và giai đoạn đất nước thống nhất.
Lịch sử hình thành và những sự kiện quan trọng
Sau khi thực dân Pháp tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam từ năm 1858 và hoàn tất việc chiếm sáu tỉnh Nam Kỳ vào năm 1867, chính quyền thuộc địa quyết định xây dựng một dinh thự mới tại Sài Gòn thay cho dinh cũ bằng gỗ được dựng năm 1863.
Ngày 23/2/1868, Thống đốc Nam Kỳ Lagrandière làm lễ đặt viên đá đầu tiên khởi công xây dựng dinh mới. Công trình được thiết kế theo đồ án của kiến trúc sư Hermite, xây dựng trên khu đất rộng khoảng 12 ha với mặt tiền dài khoảng 80 m, bên trong có phòng khách lớn có thể chứa khoảng 800 người cùng khuôn viên rộng với nhiều cây xanh và thảm cỏ.
Phần lớn vật liệu xây dựng được đưa từ Pháp sang. Do ảnh hưởng của chiến tranh Pháp – Phổ năm 1870, quá trình thi công kéo dài đến năm 1873. Sau khi hoàn thành, công trình được đặt tên là Dinh Norodom, theo tên Quốc vương Campuchia Norodom (1834 – 1904), còn đại lộ phía trước cũng mang tên Norodom.
Từ năm 1871 đến năm 1887, dinh là nơi ở và làm việc của các Thống đốc Nam Kỳ nên được gọi là Dinh Thống đốc. Từ năm 1887 đến năm 1945, các Toàn quyền Đông Dương sử dụng nơi đây làm nơi ở và làm việc, vì vậy công trình còn được gọi là Dinh Toàn quyền.
Ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp, công trình trở thành nơi làm việc của chính quyền Nhật tại Việt Nam. Sau khi Nhật đầu hàng vào cuối Thế chiến thứ II, Pháp quay trở lại Nam Bộ và tiếp tục sử dụng dinh làm trụ sở.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, người Pháp rút khỏi Việt Nam. Ngày 7/9/1954, công trình được bàn giao giữa đại diện Pháp là tướng Paul Ely và đại diện Quốc gia Việt Nam là Thủ tướng Ngô Đình Diệm.
Năm 1955, sau cuộc trưng cầu dân ý, Ngô Đình Diệm trở thành Tổng thống và quyết định đổi tên công trình thành Dinh Độc Lập. Từ đây, dinh trở thành nơi ở và làm việc của Tổng thống chính quyền Việt Nam Cộng hòa, đồng thời là địa điểm diễn ra nhiều sự kiện chính trị quan trọng. Công trình cũng từng được gọi là Dinh Tổng thống và theo cách gọi dân gian, phong thủy là Phủ Đầu Rồng.
Ngày 27/2/1962, hai phi công Nguyễn Văn Cử và Phạm Phú Quốc thuộc Không quân Việt Nam Cộng hòa sử dụng hai máy bay AD-6 ném bom Dinh Độc Lập. Công trình bị hư hại nghiêm trọng, không thể khôi phục nguyên trạng. Ngô Đình Diệm quyết định phá bỏ phần còn lại và xây dựng một dinh thự mới ngay trên nền cũ.
Đồ án công trình mới do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ, người Việt Nam đầu tiên đoạt giải Khôi nguyên La Mã, thiết kế. Dinh Độc Lập mới được khởi công ngày 1/7/1962. Trong thời gian xây dựng, gia đình Ngô Đình Diệm chuyển sang Dinh Gia Long, nay là Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh.
Công trình chưa hoàn thành thì Ngô Đình Diệm bị sát hại trong cuộc đảo chính ngày 2/11/1963. Sau đó, Dinh Độc Lập được tiếp tục xây dựng và ngày 31/10/1966, chính quyền Việt Nam Cộng hòa tổ chức lễ khánh thành. Từ tháng 10/1967 đến ngày 21/4/1975, Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu sống và làm việc tại đây.
Ngày 8/4/1975, phi công Nguyễn Thành Trung điều khiển máy bay F-5E từ Biên Hòa ném bom Dinh Độc Lập. Tuy nhiên, công trình chỉ bị hư hại không đáng kể.
Đỉnh điểm của lịch sử Dinh Độc Lập diễn ra vào ngày 30/4/1975. Lúc 10 giờ 45 phút, xe tăng số hiệu 843 thuộc Đại đội 4, Tiểu đoàn 1, Lữ đoàn xe tăng 230, Quân đoàn 2 tiến vào khu vực dinh và húc nghiêng cổng phụ. Tiếp đó, xe tăng 390 húc tung cổng chính, tiến thẳng vào dinh.
Đến 11 giờ 30 phút cùng ngày, Trung úy Bùi Quang Thận, Đại đội trưởng chỉ huy xe 843, tiến lên nóc dinh hạ lá cờ của chính quyền Việt Nam Cộng hòa và kéo cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Tổng thống cuối cùng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa là Dương Văn Minh cùng nội các tuyên bố đầu hàng vô điều kiện.
Sự kiện ngày 30/4/1975 tại Dinh Độc Lập trở thành một dấu mốc đặc biệt quan trọng, đánh dấu sự kết thúc của chiến tranh, giải phóng miền Nam và mở ra thời kỳ đất nước thống nhất.
Sau ngày đất nước thống nhất, Dinh Độc Lập tiếp tục giữ vai trò là địa điểm tổ chức nhiều sự kiện chính trị quan trọng. Từ ngày 16 đến 21/11/1975, nơi đây diễn ra Hội nghị Hiệp thương chính trị thống nhất hai miền Nam – Bắc. Nhiều hội nghị hợp nhất các tổ chức quần chúng trên phạm vi cả nước cũng được tổ chức tại đây.
Để ghi dấu những sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với tiến trình thống nhất đất nước, công trình được đổi tên thành Hội trường Thống Nhất. Ngày 25/6/1976, Bộ Văn hóa ban hành Quyết định số 77A/VH-QĐ, xếp hạng Dinh Độc Lập là di tích lịch sử quốc gia.
Kiến trúc Dinh Độc Lập
Dinh Độc Lập hiện nay là công trình kiến trúc đặc biệt, kết hợp giữa tư duy kiến trúc hiện đại với những giá trị của kiến trúc và văn hóa phương Đông. Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ đã nghiên cứu các biểu tượng truyền thống, triết lý phương Đông và bản sắc văn hóa Việt Nam để tạo nên một công trình vừa mang tính hiện đại vừa có nhiều lớp ý nghĩa biểu tượng.
Mặt bằng tổng thể của dinh được tạo hình theo chữ “Cát”, mang ý nghĩa tốt lành. Trung tâm công trình là phòng Trình Quốc thư. Phần lầu thượng được thiết kế theo hình chữ “Khẩu”, gắn với ý niệm “Tứ phương vô sự”, đồng thời thể hiện mong muốn về giáo dục và tự do ngôn luận.
Kết hợp với cột cờ ở trung tâm, hình khối kiến trúc tạo nên chữ “Trung”, thể hiện quan niệm về sự trung kiên. Những đường ngang của mái hiên, bao lơn danh dự và mái hiên tiền sảnh tạo thành chữ “Tam”, liên hệ với quan niệm “Nhân, Minh, Võ”. Các đường nét tiếp tục được kết hợp thành những hình tượng chữ “Vương”, “Chủ” và “Hưng”, thể hiện những quan niệm về chủ quyền và sự hưng thịnh của đất nước.
Một trong những đặc điểm dễ nhận thấy của Dinh Độc Lập là hệ thống rèm hoa đá bao quanh lầu 2. Những mảng chắn nắng này được tạo hình gợi liên tưởng đến các đốt trúc và cách điệu từ hệ thống cửa của kiến trúc cung đình Huế. Ngoài giá trị thẩm mỹ, rèm hoa đá còn giúp điều tiết ánh sáng và tạo độ thông thoáng cho các phòng bên trong.
Các đường nét nội thất của dinh chủ yếu sử dụng những đường ngang và đường thẳng đứng. Hành lang, đại sảnh và phòng làm việc được tổ chức theo nguyên tắc cân đối, tạo cảm giác trang trọng nhưng không quá nặng nề.
Phía trước dinh là thảm cỏ hình oval rộng khoảng 102 m, tạo khoảng đệm lớn trước mặt tiền công trình. Ngay phía trước đại sảnh là hồ nước hình bán nguyệt trồng sen và súng, gợi hình ảnh hồ nước trong các đình, chùa truyền thống của Việt Nam.
Dinh cao khoảng 26 m, được xây dựng trên diện tích khoảng 4.500 m², tổng diện tích sử dụng khoảng 20.000 m², gồm ba tầng chính, hai gác lửng, một tầng nền, hai tầng hầm và sân thượng dành cho máy bay trực thăng.
Công trình có hơn 100 phòng, được bố trí theo nhiều chức năng khác nhau như phòng khánh tiết, phòng họp Hội đồng Nội các, phòng làm việc của Tổng thống và Phó Tổng thống, phòng trình ủy nhiệm thư, phòng đại yến cùng nhiều phòng chức năng khác.
Hai bên lối vào chính có hồ sen bán nguyệt, trong khi hệ thống bao lơn, hành lang và các khoảng sân được bố trí hài hòa với cảnh quan. Bên ngoài hàng rào phía trước và phía sau là các khu công viên cây xanh, tạo thành một tổng thể kiến trúc và cảnh quan tương đối hoàn chỉnh.
Hai tầng hầm của dinh được xây dựng với hệ thống kỹ thuật và phòng thủ kiên cố, có khả năng chịu được sức công phá của bom và pháo. Công trình đồng thời được trang bị hệ thống điều hòa, phòng cháy chữa cháy, thông tin liên lạc, kho và nhiều hệ thống phụ trợ hiện đại so với điều kiện xây dựng ở miền Nam vào giữa thế kỷ XX.
Không gian nội thất được trang trí bằng nhiều tác phẩm mỹ thuật, trong đó có tranh sơn mài, tranh sơn dầu với các chủ đề về quê hương, đất nước. Những phòng làm việc, phòng họp và không gian nghi lễ vẫn được bảo tồn, giúp người tham quan hình dung rõ hơn về chức năng của công trình trong giai đoạn lịch sử trước năm 1975.
Giá trị của Dinh Độc Lập
Dinh Độc Lập là một trong những di tích có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam hiện đại. Trong hơn một thế kỷ, khu vực này liên tục gắn với những thay đổi về chính trị và xã hội, từ thời kỳ thuộc địa Pháp, Nhật Bản, đến các chính quyền tại miền Nam trước năm 1975 và giai đoạn đất nước thống nhất.
Đặc biệt, hình ảnh xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập ngày 30/4/1975 đã trở thành biểu tượng lịch sử gắn với sự kiện kết thúc chiến tranh và thống nhất đất nước. Không gian bên trong dinh hiện vẫn lưu giữ nhiều căn phòng, đồ dùng, phương tiện và dấu tích liên quan đến những giai đoạn lịch sử quan trọng.
Bên cạnh giá trị lịch sử, Dinh Độc Lập còn là một công trình kiến trúc có giá trị về nghệ thuật và khoa học xây dựng. Công trình thể hiện sự kết hợp giữa kiến trúc hiện đại với các biểu tượng truyền thống Việt Nam, từ cách tổ chức mặt bằng, hình khối, rèm hoa đá đến hồ nước, sân cỏ và hệ thống cây xanh.
Hiện nay, Dinh Độc Lập do Cục Quản trị II, Văn phòng Chính phủ quản lý và là địa điểm tham quan, nghiên cứu lịch sử, kiến trúc và giáo dục truyền thống. Không gian di tích giúp công chúng tìm hiểu trực tiếp về những sự kiện đã tác động sâu sắc đến tiến trình lịch sử Việt Nam trong thế kỷ XX.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và khoa học, Dinh Độc Lập, nơi ghi dấu thắng lợi hoàn toàn của cuộc kháng chiến chống Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1272/QĐ-TTg ngày 12/8/2009.
