Di tích khảo cổ Hang Xóm Trại và Mái đá Làng Vành nằm trong không gian văn hóa Mường Vang xưa, thuộc khu vực Lạc Sơn, tỉnh Phú Thọ, là hai địa điểm khảo cổ tiêu biểu phản ánh rõ nét giai đoạn Hòa Bình giữa, thường được gọi là giai đoạn Hòa Bình đặc trưng. Hai di tích có ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của Văn hóa Hòa Bình, một nền văn hóa khảo cổ có vị trí quan trọng trong lịch sử tiền sử Việt Nam và Đông Nam Á.
Mái đá Làng Vành có khung niên đại được xác định kéo dài khoảng 17.000 – 8.000 năm cách ngày nay (BP), thuộc giai đoạn trung gian của Văn hóa Hòa Bình. Hang Xóm Trại được phát hiện năm 1971. Trong công bố đầu tiên trên Kỷ yếu Những phát hiện mới về Khảo cổ học năm 1975, di tích được gọi là Hang Chùa do trong hang từng có một ngôi chùa nhỏ bằng gỗ. Đến cuộc khai quật đầu tiên do Viện Khảo cổ học tiến hành năm 1981, tên gọi Hang Xóm Trại được xác định và sử dụng cho đến nay.
Hang Xóm Trại
Hang Xóm Trại nằm ở sườn phía Đông của núi đá vôi Khụ Trại, bên bờ suối Lạn, thuộc xóm Trại, còn gọi là xóm Trại Sào. Hang cao khoảng 15m so với mặt thung lũng, cửa hang rộng khoảng 8m, mở về hướng Đông hơi chếch Bắc; cao khoảng 92m so với mực nước biển và ăn sâu hơn 13m vào trong núi. Cửa hang cao khoảng 10m.
Không gian bên trong khá rộng, thoáng và nhận được ánh sáng tự nhiên. Từ cửa hang vào khoảng 5m có một khối đá vôi lớn nằm chắn giữa lòng hang, được cho là một khối thạch nhũ rơi xuống trong quá trình biến động địa chất.
Dấu tích trên vách hang cho thấy tầng văn hóa nguyên thủy tại Hang Xóm Trại từng dày gần 4m. Do một phần phía trên đã bị đào bới, san phẳng, hiện tầng văn hóa còn lại khoảng 3m. Đây là một lớp trầm tích khảo cổ đặc biệt phong phú, chứa nhiều dấu tích sinh hoạt của cư dân tiền sử như vỏ ốc, xương động vật, hạt quả, than tro, bếp lửa, công cụ đá, công cụ xương, phế liệu chế tác công cụ và các dấu tích mộ táng.
Trong tầng văn hóa, vỏ các loài nhuyễn thể chiếm số lượng rất lớn, chủ yếu là ốc suối, ốc núi, ốc sên cùng một số loài ốc khác. Một lớp vỏ ốc bị đốt cháy dày khoảng 0,5 – 0,8m được phát hiện ở độ sâu gần 1m, phân bố trên phần lớn mặt hang. Những tàn tích này cho thấy ốc và các nguồn thức ăn tự nhiên là một bộ phận quan trọng trong đời sống của cư dân tiền sử nơi đây.
Các nhà khảo cổ cũng phát hiện xương của nhiều loài động vật như khỉ, nhím, dúi, gấu ngựa, mèo rừng, lửng, cầy, lợn rừng, bò rừng, nai và tê giác. Đây là những loài từng sinh sống trong môi trường tự nhiên quanh khu vực và được cư dân Xóm Trại săn bắt, mang về hang làm thức ăn. Bên cạnh nguồn động vật, các loại củ, quả và thực vật tự nhiên cũng được thu hái. Phân tích phấn hoa và bào tử cho thấy môi trường cổ tại khu vực có sự hiện diện của cây thân gỗ, cây bụi, dương xỉ, các loài thực vật thân thảo và tảo nước ngọt.
Dấu tích cư trú và mộ táng
Hang Xóm Trại vừa là nơi cư trú, vừa là nơi chế tác công cụ, chế biến thức ăn và chôn cất người chết của cư dân Văn hóa Hòa Bình. Trong các đợt khai quật, nhiều bộ phận di cốt người như mảnh sọ, xương hàm dưới được phát hiện rải rác trong tầng văn hóa.
Đặc biệt, trong quá trình giải phóng đất lấp tại các hố khai quật cũ để phục vụ công tác trưng bày năm 2008, các nhà khảo cổ phát hiện một mộ táng còn lại phần nửa thân dưới. Người chết được chôn trong tư thế nằm co, kèm theo hai công cụ ghè đẽo, một chày nghiền và một mũi nhọn bằng sừng động vật. Kết quả nghiên cứu nhân học cho thấy đây là mộ của một người đàn ông khoảng 35 – 40 tuổi, cao khoảng 1,65 – 1,68m. Các di cốt người và mộ táng được phát hiện tại đây đều thuộc giai đoạn Văn hóa Hòa Bình.
Dấu tích bếp lửa cũng xuất hiện ở nhiều vị trí trong hang. Riêng đợt khai quật năm 2022 đã phát hiện ba bếp lửa, gồm hai bếp tại hố H3 và một bếp tại hố H2. Các bếp thường có hình bầu dục, dày khoảng 20 – 30cm, chứa đất cháy, than tro, xương động vật cháy vụn và những viên cuội có bám muội than.
Tại hố H3, hai lõi bếp được xác định ở hai độ sâu khác nhau. Xung quanh bếp có nhiều công cụ đá, đá kê và xương răng động vật. Riêng khu vực này thống kê được khoảng 52 viên đá kê, chủ yếu là đá cuội suối và đá vôi, có liên quan đến hoạt động chế biến thức ăn và sử dụng công cụ.
Những dấu tích trên cho thấy hoạt động cư trú tại Hang Xóm Trại diễn ra trong thời gian dài. Tầng văn hóa phản ánh nhiều giai đoạn từ hậu kỳ Đá cũ, sơ kỳ Đá mới đến Đá mới muộn, với niên đại kéo dài khoảng 21.000 đến 2.500 năm cách ngày nay.
Bộ công cụ đá đặc trưng Văn hóa Hòa Bình
Một trong những giá trị nổi bật của Hang Xóm Trại là bộ sưu tập công cụ đá phong phú, tiêu biểu cho kỹ thuật chế tác của Văn hóa Hòa Bình tại Việt Nam.
Nguyên liệu chủ yếu là cuội sông, suối được khai thác từ khu vực núi và thung lũng Mường Vang xung quanh nơi cư trú. Nhóm công cụ ghè đẽo có nhiều loại hình đặc trưng như công cụ hình hạnh nhân, bầu dục, hình đĩa, rìu ngắn, rìu dài và rìu mài lưỡi. Bên cạnh đó là các loại mảnh tước, phiến tước và mảnh tước dạng phiến với nhiều dạng diện ghè khác nhau.
Kỹ thuật chế tác cho thấy người tiền sử đã biết lựa chọn nguyên liệu và sử dụng nhiều phương thức ghè đẽo khác nhau để tạo rìa tác dụng. Kết quả nghiên cứu sưu tập đồ đá năm 1981 cho thấy công cụ được ghè tạo lưỡi trên rìa cạnh viên cuội chiếm tỷ lệ đáng kể, đồng thời đã phổ biến kỹ thuật gia công trên cuội bổ. Một số công cụ được tạo đốc bằng kỹ thuật đạp bẻ hoặc chặt ngang.
Ngoài công cụ đặc trưng của Văn hóa Hòa Bình, di tích còn phát hiện một số loại hình công cụ mang truyền thống Văn hóa Sơn Vi, cho thấy sự tiếp nối và giao thoa kỹ thuật trong tiến trình phát triển của cư dân tiền sử.
Đặc biệt, Hang Xóm Trại đã phát hiện một hệ thống mẫu hạt quả phong phú được bảo tồn trong tầng văn hóa nguyên thủy. Đây là một trong những nguồn tư liệu quan trọng về thực vật học tiền sử và được đánh giá là hiện tượng đặc biệt trong các di tích Văn hóa Hòa Bình ở Việt Nam và Đông Nam Á.
Mái đá Làng Vành
Mái đá Làng Vành nằm ở cực Tây dãy núi Đá Trắng, cao khoảng 64m so với mực nước biển. Đây là một mái đá rộng và thoáng, cửa rộng khoảng 30m, sâu 18m, vòm trần cao khoảng 10m và thấp dần về phía trong. Mặt bằng mái đá cao hơn thung lũng xung quanh khoảng 5m, cửa quay về hướng Tây Nam.
Không gian mái đá nhận được ánh sáng tự nhiên trên phần lớn diện tích có tầng văn hóa. Tầng văn hóa dày khoảng 3,7m, chủ yếu gồm vỏ ốc suối, ốc ruộng, ốc núi, đất sét vôi, than tro và các loại vỏ nhuyễn thể khác. Trong tầng văn hóa có các công cụ đá, công cụ xương, di cốt động vật và một số đồ gốm.
Do được chiếu sáng và thông thoáng tự nhiên, tầng văn hóa tại Mái đá Làng Vành có độ kết gắn tương đối tốt. Một phần tầng văn hóa nguyên thủy vẫn còn được bảo tồn trên vách mái đá, dưới các khối đá lớn bị sập, cũng như tại các ngách và khu vực sâu bên trong.
Dấu tích bếp lửa và hoạt động sinh hoạt
Tại hố thám sát TS4 đã phát hiện bốn bếp lửa. Tương tự Hang Xóm Trại, bếp có cấu trúc hình bầu dục, dày khoảng 20 – 30cm, chứa đất cháy, than tro, xương động vật cháy vụn và những viên đá có bám muội than.
Xung quanh các bếp tập trung nhiều công cụ đá, đá kê và xương răng động vật. Tại hố H1 và TS4 còn phát hiện tới 32 viên đá kê, gồm đá núi và cuội suối. Một số cụm đá được kê có chủ ý, có dấu mòn bóng trên bề mặt, có khả năng liên quan đến hoạt động sinh hoạt, chế biến thức ăn hoặc chế tác công cụ của cư dân tiền sử.
Phương pháp sàng khô bằng sàng lưới sắt trong các hố khai quật đã thu được số lượng lớn xương động vật, vỏ nhuyễn thể, càng cua và đặc biệt là vỏ ốc. Đây là những tàn tích thức ăn được cư dân tiền sử khai thác từ môi trường tự nhiên, mang về mái đá sử dụng rồi bỏ lại.
Sự khác biệt về số lượng và thành phần xương động vật giữa các hố bên trong và bên ngoài mái đá cũng cung cấp thêm tư liệu về phạm vi sử dụng không gian cư trú của cư dân tiền sử.
Công cụ xương, sừng và di cốt người
Mái đá Làng Vành đã phát hiện 22 di vật bằng xương, sừng và một di vật bằng vỏ nhuyễn thể. Trong đó có nhiều công cụ chế tác từ xương và sừng hươu, nai như rìu, đục, mũi nhọn, công cụ dạng cuốc cùng một số mảnh xương có lỗ để xuyên dây.
Di cốt người cũng là nguồn tư liệu quan trọng tại di tích. Các cuộc khai quật đã phát hiện những mảnh của ít nhất tám hộp sọ. Một số mảnh sọ bị cháy thành vôi, trong khi một số mảnh ở phần trán còn lưu dấu màu đỏ.
Từ cuộc khai quật Mái đá Làng Vành năm 1929 do nhà khảo cổ học M. Colani tiến hành, hiện còn 581 hiện vật được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Những hiện vật này góp phần tạo nên hệ thống tư liệu lâu dài cho việc nghiên cứu Văn hóa Hòa Bình.
Bộ công cụ đá và kỹ thuật chế tác
Bộ công cụ đá tại Mái đá Làng Vành chủ yếu được chế tác từ những viên cuội có kích thước vừa phải, hình dáng tương đối cân đối và thuận tiện cho việc cầm nắm. Công cụ thường có một mặt phẳng, mặt còn lại được ghè lan từ rìa vào thân, để lại các âm bản ghè có kích thước khác nhau.
Các nhát ghè thường được thực hiện theo hướng tâm, từ rìa cạnh vào trung tâm viên cuội. Việc lựa chọn nguyên liệu cho thấy nguồn cuội trong khu vực Làng Vành khá phong phú và ổn định, đáp ứng nhu cầu chế tác công cụ của cư dân tiền sử.
Trong tầng văn hóa tại hố TS4 còn phát hiện các điểm có than tro và đá bị nung, cho thấy sự tồn tại của bếp sinh hoạt. Gần những khu vực này có khả năng còn có các dấu tích liên quan đến mộ táng.
Hiện nay, một phần tầng văn hóa gốc của Mái đá Làng Vành vẫn được bảo tồn dưới những khối đá lớn bị sập. Trên vách mái đá còn lưu giữ nhiều lớp trầm tích Đệ Tứ. Toàn bộ dãy núi Đá Trắng và khu vực cực Tây nơi có Mái đá Làng Vành cơ bản vẫn giữ được cảnh quan tự nhiên.
Giá trị của Hang Xóm Trại và Mái đá Làng Vành
Hang Xóm Trại và Mái đá Làng Vành là hai địa điểm có hệ thống di tích và di vật phong phú, phản ánh nhiều mặt đời sống của cư dân Văn hóa Hòa Bình, từ cư trú, săn bắt, hái lượm, chế biến thức ăn đến chế tác công cụ và mai táng người chết.
Các lớp văn hóa dày, hệ thống bếp lửa, công cụ đá, công cụ xương và sừng, di cốt người, xương động vật, vỏ nhuyễn thể cùng các mẫu hạt quả tạo thành nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu môi trường sống và hoạt động kinh tế của con người trong thời tiền sử.
Hai di tích đồng thời được đánh giá là những địa điểm tiêu biểu trong vùng lõi của Văn hóa Hòa Bình ở Việt Nam. Các tư liệu khảo cổ tại đây góp phần làm rõ quá trình thích nghi của con người với môi trường núi đá vôi, phương thức khai thác nguồn tài nguyên tự nhiên và sự phát triển kỹ thuật chế tác công cụ trong giai đoạn chuyển tiếp từ Đá cũ sang Đá mới.
Bên cạnh giá trị khảo cổ, khu vực còn gắn với không gian văn hóa truyền thống của người Mường, trong đó có tín ngưỡng thờ đá, tín ngưỡng thờ Thành Hoàng của vùng Mường Trắng, Mường Vành xưa và lễ Xuống đồng. Đây là những lớp giá trị văn hóa tiếp nối, tạo nên mối liên hệ giữa không gian cư trú của cư dân tiền sử với đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân về sau.
Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu, Di tích khảo cổ Hang Xóm Trại và Mái đá Làng Vành được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 694/QĐ-TTg ngày 18/7/2024.
Quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di tích
Không gian nghiên cứu lập quy hoạch di tích bao gồm toàn bộ địa giới hành chính của 8 xã Ngọc Sơn, Quyết Thắng, Thượng Cốc, Lạc Sơn, Đại Đồng, Yên Phú, Mường Vang và Nhân Nghĩa, tỉnh Phú Thọ, với diện tích khoảng 58.746,19 ha. Đây là khu vực bao quanh không gian hình thành và phát triển của Văn hóa Hòa Bình ở Việt Nam, đồng thời gắn với trung tâm Mường Vang xưa của người Mường.
Quy hoạch hướng tới việc bảo quản, tu bổ và phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Hang Xóm Trại và Mái đá Làng Vành; giữ gìn các giá trị khảo cổ, văn hóa và cảnh quan; tạo cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu, nhận diện và phát huy giá trị di tích.
Một trong những mục tiêu quan trọng là xác định ranh giới các khu vực bảo vệ, tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan và hạ tầng kỹ thuật phù hợp với yêu cầu bảo tồn. Việc quy hoạch cũng tạo cơ sở pháp lý để triển khai các dự án thành phần về bảo tồn và phát huy giá trị di tích, đồng thời gắn di tích với phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế – xã hội địa phương.
Theo định hướng quy hoạch, Hang Xóm Trại và Mái đá Làng Vành được xác định là khu vực đại diện tiêu biểu cho Văn hóa Hòa Bình, có tiềm năng trở thành trung tâm nghiên cứu Văn hóa Hòa Bình của khu vực và thế giới, đồng thời là điểm tham quan, trải nghiệm văn hóa và khảo cổ có giá trị.
Công tác quy hoạch cũng đặt trọng tâm vào việc bảo vệ môi trường tự nhiên, cảnh quan núi đá vôi và các yếu tố gốc cấu thành di tích; nghiên cứu các giá trị văn hóa phi vật thể liên quan; đồng thời xác định mối liên hệ giữa hai di tích với các di tích, công trình và không gian văn hóa có giá trị khác trong khu vực.
Việc bảo tồn Hang Xóm Trại và Mái đá Làng Vành không chỉ nhằm gìn giữ những dấu tích khảo cổ có niên đại hàng nghìn năm mà còn góp phần tạo dựng một không gian nghiên cứu, giáo dục và trải nghiệm về lịch sử tiến hóa của con người, qua đó đưa những giá trị của Văn hóa Hòa Bình đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế.
