Khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng tại Mỹ Hòa Hưng nằm trên Cù lao Ông Hổ, giữa sông Hậu, thuộc xã Mỹ Hòa Hưng, tỉnh An Giang. Đây là nơi Chủ tịch Tôn Đức Thắng (1888 – 1980) sinh ra, trải qua những năm tháng tuổi thơ và hình thành những nền tảng đầu tiên về nhân cách, lòng yêu nước trước khi rời quê lên Sài Gòn học nghề vào năm 1906.
Chủ tịch Tôn Đức Thắng là Chủ tịch nước thứ hai và cuối cùng của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đồng thời là Chủ tịch nước đầu tiên của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Trong sự nghiệp cách mạng, ông là một trong những nhà lãnh đạo tiêu biểu của phong trào công nhân và cách mạng Việt Nam, gắn bó với cuộc đấu tranh của nhân dân Nam Bộ cũng như sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng đánh giá Tôn Đức Thắng là người gương mẫu về đạo đức cách mạng, suốt đời cần, kiệm, liêm, chính, hết lòng phục vụ cách mạng và nhân dân. Với quá trình hoạt động lâu dài, từ phong trào công nhân, đấu tranh cách mạng đến những năm tháng bị thực dân Pháp giam cầm tại Côn Đảo và sau đó đảm nhiệm nhiều trọng trách của Nhà nước, cuộc đời Bác Tôn trở thành một biểu tượng về tinh thần yêu nước, ý chí đấu tranh và sự giản dị, gần gũi với nhân dân.
Ông là người Việt Nam đầu tiên được trao tặng Huân chương Sao Vàng vào năm 1958. Năm 1955, ông được trao Giải thưởng Lê-nin vì hòa bình và hữu nghị giữa các dân tộc và năm 1967 được Chính phủ Liên Xô tặng Huân chương Lê-nin. Nhân dịp kỷ niệm 90 năm ngày sinh của ông, đoàn Chủ tịch Quốc hội Mông Cổ trao tặng Huân chương Xukhe Bato, phần thưởng cao quý của Nhà nước Mông Cổ.
Nơi lưu giữ ký ức về quê hương và tuổi thơ Bác Tôn
Khu lưu niệm được hình thành trên chính quê hương Mỹ Hòa Hưng, nơi gắn bó với những năm tháng đầu đời của Chủ tịch Tôn Đức Thắng. Khu di tích có diện tích khoảng 3.102 m², nằm trong không gian cảnh quan đặc trưng của vùng quê Nam Bộ với vườn cây, nhà ở truyền thống và không gian hướng ra sông Hậu.
Di tích được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1984 và đến ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng Khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng là di tích quốc gia đặc biệt.
Ngôi nhà sàn
Ngôi nhà sàn là hạng mục quan trọng nhất trong không gian lưu niệm, được ông Tôn Văn Đề, thân sinh Chủ tịch Tôn Đức Thắng, dựng năm 1887 trên nền đất hương hỏa của gia đình. Năm 1888, Tôn Đức Thắng được sinh ra tại đây và sống cùng gia đình cho đến năm 1906, trước khi rời quê lên Sài Gòn học nghề.
Ngôi nhà mang đặc trưng kiến trúc nhà ở Nam Bộ, kết cấu chắc chắn nhưng không cầu kỳ, phù hợp với đời sống của một gia đình nông thôn Nam Bộ cuối thế kỷ XIX. Giá trị của công trình không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở hệ thống hiện vật gốc được bảo tồn bên trong.
Trong nhà hiện còn nhiều đồ dùng gắn với gia đình họ Tôn như bộ ngựa gõ, bộ bàn ghế tiếp khách, tủ thờ cẩn ốc xà cừ, đỉnh trầm, tủ áo, các tấm liễn đối cẩn ốc cùng nhiều đồ dùng sinh hoạt khác. Đáng chú ý có ảnh bán thân của thân sinh và thân mẫu Bác Tôn, ảnh Bác Tôn năm 18 tuổi và bức ảnh chụp tại chiến khu Việt Bắc khi ông đang giữ cương vị Chủ tịch Mặt trận Liên Việt gửi về cho gia đình năm 1951. Mặt sau bức ảnh có lời đề tặng mẹ già và các em cùng chữ ký của Bác Tôn.
Khu mộ chí và vườn cây
Phía sau nhà sàn là khu mộ chí nằm trong khuôn viên vườn cây, có diện tích nền khoảng 110 m². Đây là nơi an nghỉ của song thân Chủ tịch Tôn Đức Thắng và vợ chồng người em trai thứ tư của ông là ông Tôn Đức Nhung.
Khu vườn bao quanh di tích trồng nhiều loại cây quen thuộc với miền Nam như mai, tre xanh, vú sữa, xoài và các loại cây ăn trái khác. Không gian này góp phần giữ lại cảnh quan gần gũi của một làng quê Nam Bộ, đồng thời tạo sự gắn kết giữa di tích với môi trường sống đã nuôi dưỡng tuổi thơ của Bác Tôn.
Các công trình tưởng niệm và trưng bày
Nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh Chủ tịch Tôn Đức Thắng, khu lưu niệm được xây dựng thêm một số công trình gồm Đền tưởng niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng, Nhà trưng bày thân thế và sự nghiệp và Quảng trường.
Đền tưởng niệm là nơi tưởng niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng. Nhà trưng bày giới thiệu cuộc đời, sự nghiệp và quá trình hoạt động cách mạng của ông. Quảng trường nằm bên bờ sông Hậu, là không gian tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, mít tinh và các sự kiện nhân những ngày lễ lớn.
Nhân kỷ niệm 120 năm ngày sinh Chủ tịch Tôn Đức Thắng, khu di tích tiếp tục được bổ sung nhiều hạng mục có giá trị giới thiệu và giáo dục truyền thống. Trong đó có Nhà làm việc của Bác Tôn, chiếc ca nô Giải phóng, máy bay YAK-40 số 452, tàu Giang cảnh và Nhà trưng bày các tác phẩm điêu khắc.
Chiếc ca nô mang tên Giải phóng gắn với một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời Bác Tôn. Đây là phương tiện ông điều khiển để đưa một số cán bộ cách mạng và các đồng chí trong Ban lãnh đạo Đảng từng bị giam giữ tại Côn Đảo trở về đất liền, khép lại chặng đường 15 năm ông bị tù đày tại Côn Đảo.
Máy bay YAK-40 số 452 là chiếc máy bay đưa Chủ tịch Tôn Đức Thắng từ Hà Nội vào Sài Gòn ngày 11/5/1975 để dự lễ mít tinh kỷ niệm ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng. Tàu Giang cảnh là phương tiện đưa Bác Tôn từ Long Xuyên về thăm quê nhà tại Cù lao Ông Hổ vào tháng 10/1975.
Nhà trưng bày các tác phẩm điêu khắc giới thiệu 23 tác phẩm được tạo tác từ gốc cây lâu năm, với chủ đề về Chủ tịch Tôn Đức Thắng, quê hương và con người Mỹ Hòa Hưng.
Giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục
Hệ thống hiện vật tại khu lưu niệm là một phần quan trọng làm nên giá trị của di tích. Riêng trong ngôi nhà sàn còn lưu giữ 12 hiện vật gốc được gia tộc họ Tôn sử dụng từ khi dựng nhà, tiêu biểu như bộ ngựa gõ, bàn ghế tiếp khách, tủ thờ, đỉnh trầm, tủ áo và nhiều đồ dùng sinh hoạt khác.
Nhà trưng bày thân thế, sự nghiệp Chủ tịch Tôn Đức Thắng lưu giữ 36 hiện vật gốc gắn với tuổi thơ, cuộc đời và quá trình hoạt động cách mạng của Bác Tôn, trong đó có đôi hài hàm ếch, đồng hồ đeo tay, quần kaki cùng nhiều hiện vật phục chế và tư liệu liên quan.
Giá trị đặc biệt của khu di tích nằm ở việc nơi đây gắn trực tiếp với cuộc đời của một vị lãnh đạo cách mạng tiêu biểu. Tại Mỹ Hòa Hưng, Tôn Đức Thắng đã trải qua những năm tháng đầu đời, học tập và trưởng thành, đồng thời chứng kiến cuộc sống khó khăn của người dân Nam Bộ dưới chế độ thực dân và phong kiến. Sau khi học hết bậc tiểu học, ông rời quê lên Sài Gòn học nghề, từ đó từng bước tham gia phong trào công nhân và con đường đấu tranh cách mạng.
Khu lưu niệm vì thế không chỉ là nơi bảo tồn ngôi nhà và những hiện vật gắn với gia đình họ Tôn mà còn là không gian giúp tìm hiểu quá trình hình thành nhân cách, lý tưởng và con đường hoạt động cách mạng của Chủ tịch Tôn Đức Thắng.
Ngày nay, khu lưu niệm là địa điểm giáo dục truyền thống, tham quan và sinh hoạt văn hóa của tỉnh An Giang. Các công trình tưởng niệm, nhà trưng bày, quảng trường, nhà sàn và cảnh quan vườn cây tạo thành một không gian tương đối hoàn chỉnh, vừa bảo tồn ký ức về Bác Tôn, vừa phục vụ các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao và các sự kiện vào những dịp lễ lớn.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và giáo dục, Khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng tại Mỹ Hòa Hưng là một địa chỉ quan trọng trong hệ thống di tích gắn với các danh nhân cách mạng Việt Nam. Đây cũng là nơi thể hiện mối liên hệ giữa một nhân vật lịch sử với quê hương Nam Bộ, từ ngôi nhà nơi ông sinh ra đến những dấu tích và hiện vật phản ánh chặng đường hoạt động cách mạng kéo dài suốt nhiều thập niên.
