Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội là di tích lịch sử và khảo cổ nằm trên địa bàn phường Điện Biên và Quán Thánh, quận Ba Đình, thành phố Hà Nội trước đây. Khu di tích có vùng lõi rộng khoảng 18,395 ha, gồm Khu di tích thành cổ Hà Nội và Khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu; vùng đệm rộng khoảng 108 ha.
Năm 1010, vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về thành Đại La, đổi tên kinh đô thành Thăng Long, mở ra thời kỳ phát triển lâu dài của trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa quốc gia. Qua các triều Lý, Trần, Lê sơ, Mạc và Lê Trung Hưng, khu vực này luôn giữ vai trò quốc đô, là nơi ở, làm việc của vua và hoàng tộc, đồng thời diễn ra nhiều nghi lễ trọng đại của đất nước.
Sau khi nhà Nguyễn đóng đô tại Huế năm 1802, Thăng Long không còn là kinh đô nhưng vẫn giữ vị trí quan trọng về hành chính, quân sự. Từ sau năm 1954, khu vực thành cổ được sử dụng làm trụ sở Bộ Quốc phòng. Đây cũng là nơi diễn ra nhiều hoạt động chỉ đạo chiến lược quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, góp phần vào sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Các di tích tiêu biểu trong khu thành cổ
Kỳ đài, thường gọi là Cột cờ Hà Nội, được xây dựng năm 1812 dưới thời vua Gia Long. Công trình cao khoảng 33,4 m, gồm ba phần chính: đế, thân cột và vọng canh. Kỳ đài là một trong những biểu tượng kiến trúc quân sự tiêu biểu còn được bảo tồn trong khu di tích.
Đoan Môn là cổng thành phía Nam của khu Hoàng thành, được xây theo kiểu vòm cuốn và bố cục cân đối theo chiều ngang. Cửa chính ở giữa dành cho nhà vua, hai bên là các cửa nhỏ hơn dành cho quan lại và hoàng tộc.
Điện Kính Thiên từng nằm ở vị trí trung tâm Hoàng thành thời Lê sơ, được xây dựng năm 1428 trên nền điện Càn Nguyên thời Lý, sau đổi tên thành điện Thiên An. Năm 1886, thực dân Pháp phá điện để xây dựng Sở Chỉ huy Pháo binh. Hiện nay, di tích chủ yếu còn lại nền móng và hai bậc thềm rồng bằng đá có niên đại thế kỷ XV, là những dấu tích quý của kiến trúc cung đình thời Lê.
Hậu Lâu, còn gọi là Lầu Công chúa, được xây dựng năm 1821, từng là nơi nghỉ của các cung nữ trong đoàn hộ tống vua Nguyễn khi ra Bắc. Sau khi bị hư hỏng vào cuối thế kỷ XIX, công trình được người Pháp cải tạo và xây dựng lại.
Cửa Bắc, hay Chính Bắc môn, được xây dựng năm 1805, là cổng phía Bắc của thành Hà Nội. Công trình gồm hai tầng, tám mái, đầu đao cong và mang đặc trưng của kiến trúc thành lũy truyền thống.
Tường bao và hệ thống tám cổng hành cung thời Nguyễn được xây dựng từ năm 1805, bao quanh khu nội điện để hình thành hành cung phục vụ các chuyến Bắc tuần của nhà vua. Hiện nay vẫn còn dấu tích tường gạch vồ và tám cổng thành trong khu thành cổ.
Di tích nhà và hầm D67 được xây dựng năm 1967 trong khu A. Đây từng là nơi làm việc của Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương và Bộ Tổng Tư lệnh. Nhiều quyết sách quân sự quan trọng được đưa ra tại đây, gắn với Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, chiến dịch năm 1972, cuộc Tổng tiến công mùa Xuân 1975 và Chiến dịch Hồ Chí Minh.
Khu di tích còn lưu giữ một số công trình kiến trúc Pháp được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX theo phong cách quân sự Vauban, tiêu biểu là Sở Chỉ huy Pháo binh Pháp, các tòa nhà xây dựng năm 1897 và nhà khách được xây dựng năm 1930. Hệ thống cây xanh lâu năm với nhiều chủng loại cũng góp phần tạo nên cảnh quan hài hòa, thoáng mát cho khu di tích.
Khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu
Khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu nằm cách nền điện Kính Thiên khoảng 100 m về phía Tây, có diện tích khoảng 4,53 ha. Công tác khai quật bắt đầu từ tháng 12/2002, sau đó khu vực được chia thành bốn khu A, B, C và D.
Các cuộc khai quật đã phát hiện nhiều lớp di tích chồng xếp liên tục qua các thời kỳ lịch sử, gồm dấu tích nền móng cung điện, sân nền, đường đi, hệ thống thoát nước, giếng nước và các công trình kiến trúc thuộc nhiều triều đại phong kiến Việt Nam. Những hiện vật được tìm thấy rất phong phú, gồm vật liệu trang trí kiến trúc bằng đất nung, cột gỗ, đồ gốm sứ, đồ dùng sinh hoạt và nhiều sản phẩm có nguồn gốc từ Trung Quốc, Nhật Bản, Tây Á cùng các khu vực khác.
Các tầng văn hóa tại 18 Hoàng Diệu cho thấy Hoàng thành Thăng Long từng là một trung tâm quyền lực lớn, có quá trình tồn tại liên tục qua hơn một thiên niên kỷ. Di tích đồng thời phản ánh trình độ quy hoạch, kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật trang trí và hoạt động giao lưu kinh tế, văn hóa giữa Đại Việt với các quốc gia trong khu vực.
Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội là bằng chứng vật chất quan trọng về lịch sử hình thành và phát triển của kinh đô Thăng Long, thể hiện sự tiếp nối của các triều đại, sự phát triển của nhà nước quân chủ Việt Nam và quá trình giao thoa văn hóa lâu dài. Di tích được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2010.
Ngày 12/8/2009, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1272/QĐ-TTg, xếp hạng Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội là Di tích quốc gia đặc biệt.
