An Sơn Miếu, thường được biết đến với tên gọi Miếu Bà Phi Yến, là một địa điểm tín ngưỡng dân gian quan trọng ở Côn Đảo. Miếu gắn liền với truyền thuyết về bà Phi Yến, tên thật là Lê Thị Răm, một thứ phi của Chúa Nguyễn Ánh, đồng thời là nơi diễn ra Lễ giỗ Bà Phi Yến vào ngày 18 tháng 10 âm lịch hằng năm.
Không chỉ là nơi tưởng niệm một nhân vật nữ được dân gian tôn kính bởi lòng trung trinh, tiết hạnh, An Sơn Miếu còn thể hiện đời sống tín ngưỡng, đạo lý uống nước nhớ nguồn và nét văn hóa tâm linh đặc trưng của cộng đồng cư dân Côn Đảo.
Truyền thuyết về Bà Phi Yến
Theo sử liệu và truyền thuyết dân gian được lưu truyền tại Côn Đảo, vào năm Quý Mão 1783, trong thời kỳ bị quân Tây Sơn truy đuổi, Chúa Nguyễn Ánh đưa gia quyến chạy ra quần đảo Côn Lôn, nay là Côn Đảo.
Trong hoàn cảnh lực lượng yếu thế, Nguyễn Ánh từng có ý định giao Hoàng tử Hội An, thường gọi là Hoàng tử Cải, cho nhà truyền giáo Bá Đa Lộc đưa sang Pháp làm con tin nhằm cầu viện quân Pháp chống lại quân Tây Sơn. Bà Phi Yến, mẹ của Hoàng tử Cải, đã khuyên can, cho rằng không nên cầu viện ngoại bang vì có thể dẫn đến những hệ lụy bất lợi cho đất nước về sau.
Theo truyền thuyết, do nghi ngờ bà Phi Yến có ý định thông đồng với quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh nổi giận và hạ lệnh xử chém bà. Nhờ các quan cận thần can ngăn, bà thoát khỏi án chém nhưng bị giam trong một hang đá trên hòn đảo hoang vắng ở phía Tây Nam quần đảo Côn Lôn. Về sau, hòn đảo này được gọi là Hòn Bà.
Khi nghe tin quân Tây Sơn chuẩn bị vượt biển ra Côn Lôn, Nguyễn Ánh tiếp tục lên thuyền rời đi, để bà Phi Yến cùng đoàn tùy tùng ở lại. Hoàng tử Cải khi ấy mới khoảng 5 tuổi, vì thương nhớ và muốn theo mẹ nên khóc lóc van xin. Theo truyền thuyết, trong lúc nóng giận, Nguyễn Ánh đã ném Hoàng tử Cải xuống biển. Thi thể của hoàng tử trôi dạt vào khu vực làng Cỏ Ống, được người dân vớt lên an táng và lập miếu thờ, về sau gọi là Miếu Cậu.
Câu chuyện về bà Phi Yến tiếp tục được bao phủ bởi nhiều yếu tố kỳ bí. Tương truyền, trong thời gian bị giam tại hang đá, bà được một con vượn trắng mang trái cây rừng và nước suối đến nuôi sống. Sau đó, một con cọp đen đã cõng bà ra khỏi hang, đưa về khu vực làng Cỏ Ống, nơi có phần mộ của Hoàng tử Cải.
Tại đây, bà ở lại chăm sóc và hương khói cho con. Từ câu chuyện bi thương ấy, dân gian lưu truyền câu ca dao:
“Gió đưa cây cải về trời
Rau răm ở lại chịu lời đắng cay.”
Trong câu ca dao, “cây cải” được hiểu là hình ảnh ẩn dụ chỉ Hoàng tử Cải, còn “rau răm” gắn với tên thật Lê Thị Răm của bà Phi Yến. Hai hình ảnh dân dã đã trở thành biểu tượng cho nỗi đau chia lìa, sự thủy chung và số phận đầy bất hạnh của người phụ nữ trong truyền thuyết.
Sự tích An Sơn Miếu
Theo lời kể dân gian, một lần dân làng An Hải tổ chức lễ đàn chay và đến làng Cỏ Ống thỉnh bà Phi Yến về tham dự để buổi lễ thêm phần trang trọng. Trong thời gian ở lại, bà bị một người làm nghề đồ tể tên Biện Thi mê đắm sắc đẹp và có ý định xâm phạm.
Khi người này lẻn vào phòng và chạm vào cánh tay bà, bà đã tri hô để dân làng đến cứu giúp. Để bảo vệ danh tiết, truyền thuyết kể rằng bà tự chặt đứt cánh tay của mình. Sau đó, bà tuẫn tiết.
Cảm phục trước phẩm hạnh, lòng tự trọng và sự thủy chung của bà, người dân làng An Hải đã lập An Sơn Miếu để thờ phụng. Qua thời gian và nhiều biến động lịch sử, ngôi miếu đã được tu bổ nhiều lần nhưng vẫn được duy trì tại vị trí vốn có, trở thành nơi sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc của người dân địa phương.
An Sơn Miếu mang dáng vẻ giản dị, cổ kính với mái ngói âm dương, nằm giữa không gian cây xanh, hoa lá quanh năm tươi tốt. Vào những ngày rằm, mùng một hoặc trước các chuyến ra khơi, người dân địa phương và những người làm nghề biển thường đến miếu dâng hương, cầu mong bình an, thuận lợi và may mắn.
Lễ giỗ Bà Phi Yến tại Côn Đảo
Để tưởng nhớ bà Phi Yến, hằng năm người dân Côn Đảo tổ chức Lễ giỗ Bà Phi Yến tại An Sơn Miếu vào ngày 18 tháng 10 âm lịch. Các hoạt động lễ hội thường diễn ra trong hai ngày 17 và 18 tháng 10 âm lịch, thu hút đông đảo người dân địa phương cùng du khách đang có mặt tại Côn Đảo.
Một nghi thức quan trọng trong lễ hội là lễ rước bài vị Hoàng tử Cải từ Miếu Cậu ở khu dân cư Cỏ Ống về An Sơn Miếu. Nghi thức này tái hiện cuộc hội ngộ mang ý nghĩa tâm linh giữa người mẹ và người con, đồng thời thể hiện sự gắn kết giữa hai không gian thờ tự trong đời sống tín ngưỡng của cư dân Côn Đảo.
Phần lễ
Phần lễ được tổ chức trong không khí trang nghiêm, thành kính với sự tham gia của đại diện các khu dân cư trên đảo. Những người tham dự thường mặc trang phục truyền thống, thực hiện nghi thức tế lễ và dâng lên bà các lễ vật là sản vật địa phương như hương hoa, ngũ quả, xôi, chè cùng nhiều phẩm vật khác.
Sau nghi thức dâng lễ, chủ tế đọc văn khấn, bày tỏ lòng tưởng niệm đối với bà Phi Yến và cầu mong những điều tốt lành cho cộng đồng. Nội dung cầu nguyện thường hướng đến quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, cuộc sống no đủ, bình yên, gia đình hạnh phúc và người dân làm ăn thuận lợi.
Phần hội
Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, phần hội thường có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao và trò chơi dân gian. Một số chương trình đờn ca tài tử, giao lưu văn nghệ và hoạt động cộng đồng cũng được tổ chức nhằm tạo không khí vui tươi, gắn kết người dân và phục vụ du khách.
Đặc biệt, chương trình sân khấu hóa tái hiện cuộc đời, hoàn cảnh bi thương và phẩm hạnh của bà Phi Yến là nội dung thu hút sự quan tâm. Thông qua hình thức biểu diễn nghệ thuật, câu chuyện dân gian được truyền tải sinh động đến thế hệ trẻ và khách tham quan, góp phần làm rõ những giá trị đạo đức, nhân văn được cộng đồng gửi gắm trong truyền thuyết.
Giá trị văn hóa và tín ngưỡng
Lễ giỗ Bà Phi Yến không chỉ là một nghi lễ tưởng niệm nhân vật trong truyền thuyết mà còn phản ánh nhiều lớp giá trị văn hóa của cư dân Côn Đảo.
Trước hết, lễ hội thể hiện truyền thống tôn kính người có công, đề cao phẩm hạnh, lòng thủy chung và sự giữ gìn danh tiết. Hình tượng bà Phi Yến được cộng đồng nhìn nhận như biểu tượng của người phụ nữ giàu lòng tự trọng, có chính kiến và chịu nhiều bất hạnh nhưng vẫn giữ được phẩm giá.
Bên cạnh đó, lễ hội còn phản ánh tín ngưỡng thờ Mẫu và tín ngưỡng dân gian gắn với đời sống cư dân biển đảo. Người dân đến An Sơn Miếu không chỉ để tưởng niệm mà còn gửi gắm ước vọng về sự bình an, thuận lợi trong cuộc sống, đặc biệt đối với những gia đình có người làm nghề biển.
Việc rước bài vị Hoàng tử Cải từ Miếu Cậu về An Sơn Miếu cũng tạo nên một không gian thực hành tín ngưỡng liên kết giữa các địa điểm thờ tự, làm nổi bật mối quan hệ mẫu tử và chiều sâu nhân văn của lễ hội.
Bảo tồn và phát huy lễ hội
Trong nhiều năm qua, Lễ giỗ Bà Phi Yến được Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Côn Đảo tổ chức trang trọng, từng bước trở thành một lễ hội truyền thống tiêu biểu của địa phương. Các nghi thức cổ truyền được duy trì song song với những hoạt động văn hóa cộng đồng, giúp lễ hội vừa giữ được bản sắc tín ngưỡng dân gian, vừa phù hợp với đời sống đương đại.
Lễ hội góp phần bảo tồn các hình thức diễn xướng dân gian, nghi lễ tế tự, âm nhạc truyền thống, nghệ thuật sân khấu hóa và những câu chuyện dân gian gắn với lịch sử hình thành cộng đồng trên đảo. Đồng thời, đây cũng là dịp giáo dục thế hệ trẻ về đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng hiếu nghĩa, sự thủy chung và những giá trị đạo đức được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Với người dân Côn Đảo, An Sơn Miếu không chỉ là một công trình tín ngưỡng mà còn là không gian văn hóa cộng đồng, nơi kết nối ký ức dân gian, đời sống tâm linh và bản sắc địa phương. Đối với du khách, việc tham dự lễ hội là cơ hội tìm hiểu thêm về văn hóa truyền thống, tín ngưỡng dân gian và những câu chuyện gắn với lịch sử, con người Côn Đảo.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ giỗ Bà Phi Yến
- Tên gọi khác: Lễ hội giỗ Bà Phi Yến
- Loại hình: Lễ hội truyền thống
- Địa điểm thực hành: An Sơn Miếu, Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu
- Thời gian tổ chức: Hằng năm, trọng lễ vào ngày 18 tháng 10 âm lịch; các hoạt động thường diễn ra trong hai ngày 17 và 18 tháng 10 âm lịch
- Đối tượng thờ phụng: Bà Phi Yến, tên thật Lê Thị Răm
- Nghi thức liên quan: Rước bài vị Hoàng tử Cải từ Miếu Cậu về An Sơn Miếu
- Giá trị tiêu biểu: Giá trị lịch sử – văn hóa, tín ngưỡng dân gian, đạo lý uống nước nhớ nguồn, đề cao phẩm hạnh và lòng thủy chung; gắn kết cộng đồng cư dân Côn Đảo
- Văn bản ghi danh: Quyết định số 773/QĐ-BVHTTDL ngày 04/4/2022
