Nghề gốm Bình Dương

Không chỉ tạo ra những sản phẩm hữu dụng, nghề gốm còn lưu giữ kỹ thuật thủ công, mỹ thuật dân gian, kinh nghiệm truyền nghề và dấu ấn giao thoa văn hóa Việt – Hoa. Năm 2021, nghề gốm Bình Dương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 598/QĐ-BVHTTDL ngày 03/02/2021, thuộc loại hình Nghề thủ công truyền thống.

Từ những lò gốm đầu tiên đến ba trung tâm gốm nổi tiếng

Theo các tư liệu về lịch sử nghề gốm Bình Dương, khoảng giữa thế kỷ XIX, những lưu dân người Hoa theo nhiều đợt di cư đến vùng đất này để an cư, lập nghiệp, buôn bán và phát triển các ngành nghề thủ công. Trong quá trình di cư, họ mang theo kỹ thuật sản xuất gốm và từng bước hình thành những lò gốm đầu tiên.

Từ những lò gốm hình thành trên vùng Phú Cường xưa, nghề gốm dần phát triển xuống khu vực Lái Thiêu, sau đó mở rộng đến Tân Phước Khánh. Ba khu vực này từng trở thành những trung tâm gốm nổi tiếng của Bình Dương, gồm Chánh Nghĩa, Lái Thiêu và Tân Phước Khánh.

Quá trình phát triển của nghề gốm cũng phản ánh sự hình thành của các cộng đồng cư dân và mạng lưới thương mại tại Bình Dương. Những lò gốm không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng tại địa phương mà còn từng bước tạo ra một hệ thống sản xuất, vận chuyển và phân phối rộng khắp Nam Bộ.

Đến những năm 1930, riêng khu vực Tân Phước Khánh đã có hơn 10 lò gốm thủ công, sản xuất nhiều loại sản phẩm như chén, đĩa, ấm tách, chậu hoa, bình lọ và các vật phẩm trang trí.

Gốm Lái Thiêu và thời kỳ hưng thịnh

Trong quá trình phát triển, gốm Lái Thiêu tạo được dấu ấn đặc biệt với dòng sản phẩm dân dụng. Giai đoạn phát triển mạnh nhất của gốm Bình Dương nói chung và gốm Lái Thiêu nói riêng diễn ra trong khoảng những năm 1930-1950.

Từ bến Lái Thiêu, những thương thuyền chở gốm xuôi theo sông Sài Gòn, đi qua khu vực Sài Gòn – Gia Định rồi tiếp tục phân phối đến các tỉnh miền Tây Nam Bộ. Các vựa gốm, chành hàng và bến sông từng tạo nên một không gian thương mại nhộn nhịp, đưa sản phẩm gốm Bình Dương đến nhiều vùng miền.

Gốm Lái Thiêu nổi tiếng với các sản phẩm gần gũi với đời sống như lu, chum, lọ, chén, bát, bình trà, ấm tách, chậu hoa và nhiều vật dụng gia đình khác.

Khác với một số trung tâm gốm tập trung mạnh vào đồ trang trí hoặc đồ thờ, gốm Lái Thiêu phát triển nổi bật ở dòng gốm gia dụng, hướng đến những vật dụng thường ngày. Sản phẩm vừa đáp ứng công năng sử dụng vừa chú trọng hình dáng và trang trí, nhờ đó tạo được thị trường rộng lớn ở Nam Bộ.

Nét đặc trưng của gốm Bình Dương

Một trong những đặc điểm nổi bật của gốm Bình Dương là sự kết hợp giữa tính thực dụng, mỹ thuật và chất liệu văn hóa dân gian.

Các sản phẩm có sự đa dạng về hình dáng, kích thước, bố cục và nội dung trang trí. Họa tiết trên gốm thường lấy cảm hứng từ cuộc sống thôn quê, nghệ thuật truyền thống, đình chùa và các đề tài quen thuộc trong văn hóa Việt Nam.

Những mô típ như bát âm, rồng chầu lá đề, tiên nữ, mây, hoa lá cùng nhiều hình ảnh dân gian được thể hiện bằng kỹ thuật chạm, khắc, đắp nổi hoặc vẽ trên bề mặt sản phẩm.

Những đường nét chìm nổi kết hợp với men và màu sắc tạo nên diện mạo riêng cho gốm Bình Dương. Mỗi sản phẩm là sự kết hợp của đất, nước, lửa, kỹ thuật chế tác và đôi tay của người thợ.

Kinh nghiệm nghề được đúc kết qua câu truyền nghề “Nhất liệu, nhì nung, tam hình, tứ trí”, nhấn mạnh vai trò của nguyên liệu, kỹ thuật nung, tạo hình và trang trí trong việc quyết định chất lượng sản phẩm.

Nghề gốm, nghề của nhiều thế hệ

Nghề gốm thủ công đòi hỏi người thợ phải có sự kiên nhẫn, cẩn thận và kinh nghiệm. Từ khâu xử lý đất, tạo hình, trang trí, tráng men đến nung sản phẩm, mỗi công đoạn đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của sản phẩm cuối cùng.

Đặc biệt, nung gốm là công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm cao. Với những lò nung truyền thống bằng củi, người thợ phải liên tục theo dõi nhiệt độ và điều chỉnh độ lửa để sản phẩm chín đều, men lên màu ổn định và hạn chế tỷ lệ hư hỏng.

Nghề cũng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nhiều gia đình làm gốm ở Bình Dương có truyền thống nối nghiệp cha ông, trong đó kinh nghiệm về đất, men, tạo hình và nung gốm được truyền lại chủ yếu thông qua thực hành trực tiếp tại lò.

Chính quá trình truyền nghề này đã tạo nên một lớp tri thức dân gian đặc biệt, không chỉ nằm trong sản phẩm mà còn tồn tại trong kỹ năng và kinh nghiệm của những người thợ.

Năm công đoạn tạo nên một sản phẩm gốm

Quy trình sản xuất gốm sứ Bình Dương trải qua nhiều công đoạn, trong đó có thể khái quát thành năm bước chính:

Tạo hình sản phẩm là công đoạn định hình sản phẩm bằng phương pháp thủ công hoặc công nghệ hiện đại.

Trang trí sản phẩm gồm các kỹ thuật nhúng men, vẽ, khắc, đắp hoặc tạo hoa văn trên bề mặt.

Phơi và sấy giúp sản phẩm giảm độ ẩm và ổn định trước khi đưa vào lò.

Nung sản phẩm là công đoạn quyết định sản phẩm có đạt yêu cầu về độ cứng, màu sắc và chất lượng men hay không.

Đóng gói sản phẩm là bước hoàn thiện trước khi đưa sản phẩm ra thị trường.

Ở các cơ sở thủ công truyền thống, kinh nghiệm của người thợ vẫn giữ vai trò quan trọng, đặc biệt trong khâu tạo hình, xử lý men và kiểm soát quá trình nung.

Từ gốm thủ công đến sản xuất hiện đại

Cùng với sự phát triển của thị trường, gốm Bình Dương từng bước kết hợp những giá trị truyền thống với kỹ thuật và thiết kế hiện đại.

Các dòng gốm sứ hiện nay có sự pha trộn giữa nét truyền thống Việt Nam và phong cách thiết kế hiện đại, đáp ứng nhiều thị trường trong và ngoài nước. Một số thương hiệu gốm sứ của Bình Dương đã phát triển theo hướng công nghiệp, xây dựng hệ thống sản xuất quy mô lớn và đưa sản phẩm đến các thị trường quốc tế như Nhật Bản, Hoa Kỳ và châu Âu.

Trong đó, Minh Long được xem là một trong những thương hiệu tiêu biểu trong quá trình đưa gốm sứ Bình Dương chất lượng cao ra thị trường thế giới. Bên cạnh đó còn có các doanh nghiệp và thương hiệu như Cường Phát, Minh Phát, Phước Dũ Long và nhiều cơ sở sản xuất khác.

Sự chuyển đổi này cho thấy nghề gốm Bình Dương không chỉ tồn tại dưới hình thức thủ công truyền thống mà còn có khả năng thích ứng với công nghệ, thị trường và nhu cầu tiêu dùng hiện đại.

Thách thức đối với các lò gốm truyền thống

Bên cạnh những cơ sở sản xuất hiện đại, các lò gốm thủ công tại Bình Dương đang đứng trước nhiều thay đổi.

Thị trường ngày càng đòi hỏi cao về mẫu mã, chất lượng và giá thành, trong khi các cơ sở sản xuất thủ công phải cạnh tranh với những nhà máy sử dụng dây chuyền và máy móc hiện đại.

Yêu cầu về môi trường cũng tác động trực tiếp đến hoạt động của các lò gốm truyền thống. Từ năm 2004, tỉnh Bình Dương triển khai quy hoạch và các chính sách khuyến khích di dời cơ sở sản xuất gốm sứ khỏi khu vực đông dân cư đến Cụm công nghiệp Đất Cuốc, huyện Bắc Tân Uyên, đồng thời khuyến khích chuyển đổi công nghệ lò nung.

Các cơ sở được khuyến khích chuyển từ lò củi sang lò gas, lò điện, đồng thời đầu tư hệ thống lọc khói và xử lý chất thải.

Tuy nhiên, việc di dời và đổi mới công nghệ đòi hỏi nguồn vốn tái đầu tư lớn. Đây là một trong những nguyên nhân khiến số lượng lò gốm thủ công tại Bình Dương giảm đáng kể.

Lò lu Đại Hưng và dấu ấn nghề gốm truyền thống

Trong hệ thống các cơ sở gốm truyền thống còn được bảo tồn tại Bình Dương, Lò lu Đại Hưng là một địa điểm tiêu biểu.

Năm 2006, Lò lu Đại Hưng tại thành phố Thủ Dầu Một được UBND tỉnh công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Đây là một trong những địa điểm góp phần lưu giữ phương thức sản xuất gốm truyền thống và ký ức về thời kỳ phát triển của nghề gốm Bình Dương.

Trong quá trình thích ứng với thị trường, các cơ sở như Lò lu Đại Hưng đã từng bước thay đổi mẫu mã và kỹ thuật xử lý men nhằm đáp ứng nhu cầu của khách hàng, đồng thời duy trì những giá trị của nghề thủ công truyền thống.

Quy mô nghề gốm qua các thời kỳ

Những số liệu được Bảo tàng tỉnh Bình Dương thống kê cho thấy nghề gốm từng phát triển với quy mô lớn.

Trong giai đoạn 1910-1930, Bình Dương có khoảng 40 lò gốm, với trên dưới 1.000 lao động. Đến năm 1975, số lượng tăng lên khoảng 117 lò, sử dụng khoảng 3.500 lao động.

Năm 1985, toàn tỉnh có khoảng 273 cơ sở gốm, thu hút khoảng 6.700 lao động. Đến năm 2003, số cơ sở sản xuất gốm sứ tăng lên khoảng 408, với 13.822 lao động. Năm 2007, số lượng doanh nghiệp, công ty và cơ sở gốm sứ được thống kê khoảng 450, thu hút khoảng 15.000 lao động.

Những con số này cho thấy nghề gốm từng giữ một vị trí đáng kể trong hoạt động sản xuất và tạo việc làm tại Bình Dương.

Giá trị văn hóa của nghề gốm Bình Dương

Gốm Bình Dương không chỉ là sản phẩm của một ngành nghề thủ công mà còn là một dạng di sản vật thể và phi vật thể.

Mỗi sản phẩm chứa đựng dấu ấn của vùng đất, nguyên liệu, kỹ thuật sản xuất, mỹ thuật và kinh nghiệm của người thợ. Qua các thế hệ, những sản phẩm gốm trở thành nguồn tư liệu giúp phản ánh đời sống kinh tế, sinh hoạt và văn hóa của cộng đồng cư dân Bình Dương.

Đặc biệt, lịch sử nghề gốm Bình Dương còn phản ánh quá trình giao thoa văn hóa Việt – Hoa. Nghề gốm được những lưu dân người Hoa mang đến vùng đất mới, sau đó tiếp tục phát triển trong môi trường xã hội có sự tham gia của cộng đồng người Việt. Qua thời gian, nghề gốm trở thành một phần của văn hóa địa phương và hình thành nên một dòng gốm đặc trưng của Nam Bộ.

Những chiếc lu, chum, chén, bát, bình trà hay đồ thờ không chỉ phục vụ đời sống mà còn lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ lịch sử. Khi các thế hệ và những không gian văn hóa dần thay đổi, những hiện vật gốm trở thành nguồn tư liệu vật chất quan trọng để nghiên cứu quá khứ.

Bảo tồn và phát huy nghề gốm

Trước quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, việc bảo tồn nghề gốm Bình Dương không chỉ dừng ở việc giữ lại những lò nung cũ mà còn cần bảo tồn kỹ thuật, tri thức nghề, mẫu mã, hoa văn, ký ức cộng đồng và không gian văn hóa làng nghề.

Bảo tàng tỉnh Bình Dương đã tiến hành sưu tầm, lưu giữ và trưng bày các sản phẩm gốm sứ qua nhiều thời kỳ, góp phần giới thiệu lịch sử phát triển của nghề đến công chúng.

Việc nghề gốm Bình Dương được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021 tạo thêm cơ sở để nhận diện và bảo tồn các giá trị của nghề truyền thống. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, truyền dạy kỹ thuật nghề, giới thiệu sản phẩm và phát triển các hoạt động văn hóa, du lịch gắn với làng nghề.

Ngày nay, các cửa hàng, cơ sở sản xuất và không gian trưng bày gốm sứ tại Bình Dương không chỉ phục vụ nhu cầu mua sắm mà còn trở thành những điểm tìm hiểu về lịch sử và văn hóa địa phương.

Nghề gốm Bình Dương trong đời sống đương đại

Từ những lò gốm thủ công đầu tiên đến các doanh nghiệp sản xuất hiện đại, nghề gốm Bình Dương đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Có thời kỳ những đoàn thuyền chở gốm xuôi sông Sài Gòn đưa sản phẩm Lái Thiêu đi khắp Nam Bộ; ngày nay, nhiều sản phẩm gốm sứ Bình Dương tiếp tục được đưa đến thị trường quốc tế bằng những phương thức sản xuất và phân phối hiện đại.

Giá trị của nghề gốm vì thế không chỉ nằm ở số lượng sản phẩm được tạo ra mà còn ở hệ thống tri thức, kỹ thuật, mỹ thuật và ký ức cộng đồng được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Từ đất, nước và lửa, những người thợ Bình Dương đã tạo nên một dòng gốm mang dấu ấn riêng của Nam Bộ. Việc bảo tồn nghề gốm hôm nay không chỉ là giữ lại một nghề thủ công truyền thống mà còn là gìn giữ một phần lịch sử hình thành, giao lưu văn hóa và đời sống của vùng đất Bình Dương.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Không gian nghề gốm truyền thống Bình Dương, nổi bật tại các khu vực Chánh Nghĩa, Lái Thiêu và Tân Phước Khánh.