Nghệ thuật Xòe Thái

Nghệ thuật Xòe Thái là loại hình múa truyền thống đặc sắc, giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng người Thái ở vùng Tây Bắc Việt Nam. Xòe không chỉ là hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian mà còn là biểu tượng văn hóa thể hiện nhân sinh quan, vũ trụ quan, tâm tư, tình cảm, tinh thần cộng đồng và khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc của người Thái.

Nghệ thuật Xòe Thái tập trung tiêu biểu tại các địa phương có đông đồng bào Thái sinh sống như huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu; huyện Mường Lay, tỉnh Điện Biên; huyện Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La; thị xã Nghĩa Lộ, tỉnh Yên Bái. Qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, Xòe đã trở thành một phần không thể thiếu trong các sinh hoạt cộng đồng, lễ hội truyền thống, nghi lễ dân gian và những dịp vui của mỗi gia đình, bản làng.

Biểu tượng văn hóa trong đời sống người Thái

Không ai có thể xác định chính xác nghệ thuật Xòe xuất hiện từ thời điểm nào. Tuy nhiên, từ xa xưa, người Thái ở Mường Lò đã lưu truyền câu hát:

“Không xòe không vui
Không xòe cây ngô không ra bắp
Không xòe cây lúa không trổ bông
Không xòe trai gái không thành đôi.”

Những câu hát ấy cho thấy vị trí đặc biệt của Xòe trong đời sống người Thái. Xòe tượng trưng cho niềm vui, sự đoàn kết, tình yêu đôi lứa, sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên và ước vọng về mùa màng tươi tốt. Vì vậy, hầu như không có cuộc vui, ngày hội hay sinh hoạt cộng đồng nào của người Thái có thể thiếu những vòng Xòe rộn ràng.

Từ những cuộc vui nhỏ trong gia đình đến các lễ hội lớn của bản mường, Xòe luôn hiện diện như một nghi thức gắn kết cộng đồng. Người Thái có câu:

“Anh không xòe thì hoa héo đi
Em không xòe trời Xuân qua đi…”

Xòe được hình thành và phát triển cùng với lịch sử xây dựng bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Thái. Các điệu múa phản ánh sinh động đời sống lao động, sinh hoạt, tín ngưỡng, phong tục, tình yêu, quan hệ cộng đồng và thế ứng xử văn hóa của người Thái. Trong một vòng Xòe, mọi người cùng nắm tay, cùng chuyển động theo nhịp nhạc, không phân biệt tuổi tác, giới tính, địa vị hay hoàn cảnh.

Bởi vậy, Xòe vừa mang tính nghệ thuật, vừa là phương thức trao truyền văn hóa và củng cố sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.

Sự phong phú của các điệu Xòe

Nghệ thuật Xòe Thái có nhiều hình thức biểu hiện khác nhau. Bên cạnh những điệu múa quen thuộc như Xòe quạt, Xòe khăn, Xòe nón, Xòe quả nhạc, người Thái còn có nhiều điệu Xòe được đặt tên theo động tác, nội dung, sự việc hoặc đạo cụ sử dụng trong quá trình trình diễn, chẳng hạn như Xòe chan khon, Xòe kếp phắc, Xòe kếp bók…

Theo thống kê dân gian, người Thái có trên 30 điệu Xòe khác nhau. Tuy nhiên, phần lớn các điệu múa đều bắt nguồn từ sáu điệu Xòe cổ, còn được xem là sáu điệu Xòe cơ bản, gồm:

• Khắm khăn mơi lảu: Nâng khăn mời rượu.
• Phá xí: Bổ bốn.
• Đổn hôn: Tiến lùi.
• Nhôm khăn: Tung khăn.
• Ỏm lọm tốp mư: Vòng tròn vỗ tay.
• Khắm khen: Nắm tay.

Sáu điệu Xòe cổ là nền tảng tạo nên hệ thống động tác, đội hình và cách thức vận động trong nghệ thuật Xòe Thái. Từ những động tác tưởng như đơn giản như bước chân, nghiêng người, nâng tay, chuyển hướng, tiến lên hoặc lùi lại, người biểu diễn có thể truyền tải nhiều cung bậc cảm xúc và ý nghĩa văn hóa khác nhau.

Trong Xòe, cách đi, cách đứng, cách xếp đội hình và sự chuyển động nhịp nhàng của đôi tay đều có giá trị biểu đạt riêng. Các động tác không chỉ tạo nên vẻ đẹp mềm mại, uyển chuyển mà còn phản ánh quan niệm của người Thái về cuộc sống, thiên nhiên và mối quan hệ giữa con người với cộng đồng.

Chẳng hạn, điệu Nhôm khăn thường có tiết tấu sôi động. Người múa quàng chiếc khăn thổ cẩm rực rỡ qua cổ, hai tay tung khăn theo nhịp trống, thể hiện niềm vui, sự phấn khởi trước mùa màng bội thu và cuộc sống sung túc. Trong khi đó, điệu Đổn hôn với động tác tiến, lùi nhịp nhàng gợi lên quan niệm rằng dù cuộc sống có lúc nghiêng ngả, gặp nhiều sóng gió, tình người và sự gắn kết cộng đồng vẫn luôn bền chặt.

Âm nhạc và nhạc cụ trong Xòe cổ

Âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong nghệ thuật Xòe. Nhạc cụ sử dụng trong Xòe cổ thường gồm một trống, hai cồng và một chũm chọe. Mỗi loại nhạc cụ không chỉ tạo nên âm thanh đặc trưng mà còn gắn với những quan niệm cổ truyền về vũ trụ và đời sống.

Theo quan niệm của người Thái, tiếng trống được xem là âm thanh của mặt đất, tiếng cồng tượng trưng cho sự vang vọng của bầu trời, còn tiếng chũm chọe gắn với biểu tượng phồn thực, sự sinh sôi và phát triển của muôn loài.

Nhịp điệu Xòe thường được lặp lại theo những âm hình như:

“Tùng tùng rinh, rinh rinh tùng”

Nhịp điệu này được liên hệ với quan niệm về ba yếu tố cơ bản của thế giới là trời, đất và con người, thể hiện sự hòa hợp giữa con người với tự nhiên và vũ trụ.

Sự phối hợp giữa tiếng trống, tiếng cồng, chũm chọe và bước chân của người múa tạo nên không khí vừa linh thiêng vừa rộn ràng. Âm nhạc dẫn dắt vòng Xòe, giúp người tham gia hòa chung vào một nhịp vận động thống nhất, qua đó làm nổi bật tính cộng đồng của loại hình nghệ thuật này.

Không gian trình diễn và biểu tượng cây Xén Xính

Trong không gian Xòe truyền thống của người Thái xưa, ở giữa vòng múa thường dựng một cây cột được gọi là “cây xén xính”, mang ý nghĩa biểu tượng cho cây vạn vật hoặc trục kết nối giữa các tầng không gian trong quan niệm dân gian.

Trên cây có thể treo các hình con vật sống trên cạn, dưới nước, cùng hình mặt trời, mặt trăng được đan bằng tre hoặc đẽo bằng gỗ. Những hình tượng này phản ánh thế giới tự nhiên phong phú và quan niệm về sự sinh thành, vận động của vạn vật.

Vào ban đêm, người Thái có thể tổ chức Xòe quanh đống lửa. Đống lửa vừa là trung tâm của vòng múa, vừa cung cấp ánh sáng cho không gian lễ hội. Ánh lửa, tiếng nhạc, sắc màu trang phục và vòng người nối tiếp nhau tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, nơi con người được hòa mình vào cộng đồng và thiên nhiên.

Không gian Xòe vì thế không đơn thuần là nơi biểu diễn nghệ thuật mà còn là nơi thực hành tín ngưỡng, trao truyền phong tục, giao lưu tình cảm và tái hiện những giá trị văn hóa truyền thống của bản mường.

Giá trị tinh thần và tính cộng đồng

Xòe giúp con người tạm quên đi những mệt nhọc của công việc và cuộc sống thường nhật. Sau những vòng múa, mọi người trở lại với công việc và sinh hoạt đời thường trong tâm thế phấn chấn hơn, yêu lao động, yêu bản làng và yêu cuộc sống hơn.

Trong các vòng Xòe, khoảng cách giữa các cá nhân được thu hẹp. Người già, người trẻ, nam giới, phụ nữ, khách lạ và người trong bản đều có thể cùng tham gia. Việc nắm tay nhau tạo nên một vòng tròn liên kết, thể hiện tinh thần bình đẳng, đoàn kết và tương trợ trong cộng đồng.

Xòe cũng tạo điều kiện để các đôi trai gái gặp gỡ, giao lưu và bày tỏ tình cảm. Trong không khí lễ hội, những bước chân, ánh mắt, nụ cười và động tác phối hợp trở thành phương thức thể hiện tình cảm kín đáo nhưng giàu ý nghĩa. Nhiều mối quan hệ và tình duyên của nam nữ người Thái cũng được vun đắp từ những đêm Xòe như thế.

Bên cạnh giá trị về múa và âm nhạc, nghệ thuật Xòe còn chứa đựng nhiều thành tố văn hóa khác như trang phục, ngôn ngữ, lời ca, ẩm thực, nghi lễ, phong tục và cách ứng xử. Vì vậy, Xòe có thể được xem là một không gian văn hóa tổng hợp, nơi nhiều giá trị truyền thống được bảo tồn và thực hành cùng lúc.

Công tác bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Xòe Thái

Nghệ thuật Xòe Thái đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị đặc sắc của loại hình múa truyền thống đã tồn tại lâu đời trong đời sống cộng đồng người Thái ở vùng Tây Bắc.

Thông tin xếp hạng di sản:

Trong những năm qua, ngành văn hóa, thể thao và du lịch tại các địa phương có nghệ thuật Xòe đã triển khai nhiều hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Xòe được đưa vào các sự kiện văn hóa, ngày hội đại đoàn kết, lễ hội truyền thống, chương trình giao lưu văn nghệ và các hoạt động quảng bá du lịch cộng đồng.

Nhiều địa phương cũng lồng ghép nghệ thuật trình diễn dân gian, trong đó có Xòe Thái, vào các chương trình ngoại khóa tại trường học nhằm giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về văn hóa dân tộc, đồng thời tạo điều kiện để các nghệ nhân truyền dạy động tác, làn điệu, nhịp múa và ý nghĩa của từng điệu Xòe.

Việc bảo tồn Xòe không chỉ dừng lại ở việc phục dựng các động tác múa cổ mà còn cần duy trì môi trường thực hành trong cộng đồng, khuyến khích nghệ nhân truyền nghề, bảo vệ không gian văn hóa bản làng, gìn giữ trang phục truyền thống, nhạc cụ dân gian và những phong tục gắn với sinh hoạt Xòe.

Sức sống của Xòe Thái trong đời sống hiện đại

Ngày nay, nghệ thuật Xòe Thái vẫn được duy trì và phát triển trong cộng đồng người Thái, đồng thời lan tỏa đến nhiều dân tộc và địa phương khác trên cả nước. Những vòng Xòe không chỉ xuất hiện trong các nghi lễ, lễ hội truyền thống mà còn trở thành điểm nhấn trong các chương trình văn hóa, sự kiện du lịch và hoạt động giao lưu cộng đồng.

Từ những vòng Xòe mang tính nghi lễ trong không gian bản mường đến những màn trình diễn quy mô lớn phục vụ công chúng, nghệ thuật Xòe vẫn giữ được tinh thần cốt lõi là sự đoàn kết, hòa hợp và chia sẻ niềm vui. Dù hình thức trình diễn có thể thay đổi theo thời gian, những giá trị nền tảng của Xòe vẫn được gìn giữ qua từng bước chân, nhịp trống và vòng tay nối tiếp.

Với giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và đời sống cộng đồng, nghệ thuật Xòe Thái là một di sản quý báu của người Thái nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung. Bảo tồn, truyền dạy và phát huy nghệ thuật Xòe không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và quảng bá hình ảnh vùng Tây Bắc đến du khách trong nước và quốc tế.