Nghi lễ Mạng Ma của người Xinh Mun Dạ

Nghi lễ Mạng Ma, còn gọi là Nghi lễ Cầu sức khỏe, là một nghi lễ truyền thống quan trọng trong đời sống tâm linh của người Xinh Mun Dạ ở Xã Yên Sơn, tỉnh Sơn La. Nghi lễ được thực hiện nhằm cầu sức khỏe, bình an cho các thầy mo, đồng thời cầu mong dân bản khỏe mạnh, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia súc, gia cầm sinh sôi và không xảy ra dịch bệnh. 

Nghi lễ cầu sức khỏe của các thầy mo

Theo tín ngưỡng của người Xinh Mun Dạ, mỗi thầy mo thường có một thầy mo cao tay làm người đỡ đầu. Khi bắt đầu hành nghề, thầy mo phải thực hiện nghi lễ nhận thầy đỡ đầu, được gọi là Nghi lễ Mạng Ma. Sau đó, khoảng 5 – 10 năm, nghi lễ lại được tổ chức một lần để cầu sức khỏe, bình an cho bản thân và cầu phúc cho cộng đồng.

Thầy mo người Xinh Mun gồm cả nam và nữ. Trong cộng đồng có hai hình thức trở thành thầy mo: có người được cho là thần linh lựa chọn sau một thời gian ốm đau, rồi tự biết các bài cúng, chữa bệnh; cũng có người học nghề qua nhiều năm mới thành thạo. Dù theo hình thức nào, các thầy mo đều phải thực hiện nghi lễ cúng tổ nghề hằng năm, gọi là Ksaisatip. 

Nghi lễ Mạng Ma thường được tổ chức vào đầu năm, khi hoa ban, hoa mạ nở và măng đắng bắt đầu mọc. Nghi lễ kéo dài khoảng 2 – 3 ngày, được tiến hành vào ngày lành tháng tốt. Thành phần tham gia gồm hai thầy mo, trong đó một người là thầy đỡ đầu và người còn lại là thầy được đỡ đầu hoặc thầy mo đang gặp vấn đề về sức khỏe; cùng họ bên ngoại, con cháu trong gia đình, dòng họ và bà con trong bản. 

Chuẩn bị cho nghi lễ

Ngày đầu tiên dành cho việc chuẩn bị lễ vật và các đạo cụ phục vụ nghi lễ. Họ hàng và dân bản cùng tham gia làm các vật phẩm bằng gỗ, tre và chỉ màu. Các đạo cụ mô phỏng công cụ lao động như dao, cuốc, xẻng, cào thóc, rìu, bừa, cày; cùng nhiều vật tượng trưng khác như ô, ve sầu, gậy, ống tre, thuyền, mái chèo, hoa, cá, chim và tổ ong.

Các đồ lễ được làm theo từng đôi. Nếu đây là lần đầu tiên thầy mo thực hiện Mạng Ma thì mỗi loại làm một đôi; những lần sau sẽ bổ sung thêm một đôi. Ngoài ra còn chuẩn bị khăn thổ cẩm, khăn vải, trống, chiêng, chũm chọe và các loại nhạc cụ phục vụ phần diễn xướng. 

Ngày thứ hai là ngày diễn ra nghi lễ chính. Khi thầy mo đến, gia đình và dân bản mới tiến hành giết mổ vật hiến lễ, dựng cây nêu và sắp xếp lễ vật. Họ hàng mang gạo nếp, rượu hoặc tiền đến giúp gia chủ.

Gia chủ chuẩn bị hai mâm cúng chính, một dành cho thầy mo thực hiện nghi lễ và một dành cho chủ nhà, tức thầy mo được làm lễ cầu sức khỏe. Hai mâm được đặt tại gian đầu tiên của ngôi nhà, với các lễ vật như vải, khăn, gạo, trầu cau, trứng gà, tiền xu bạc, vòng bạc, nến, dây thắt lưng và áo của thầy mo được cúng. 

Cây nêu và không gian nghi lễ

Cây nêu là một thành phần quan trọng trong không gian Mạng Ma. Cây nêu, còn gọi là cọc đắng, được làm bằng tre dài khoảng 4 – 4,5 m, dựng từ mặt sàn lên tới nóc nhà, trước gian thờ tổ nghề của thầy mo và gần cửa ra vào.

Xung quanh cây nêu được trang trí bằng rau bò khai, các tấm phên tre hình xương cá, hoa ban, hoa mạ và bông lúa. Những hình chim én bằng tre được treo từ đỉnh cây nêu xuống sàn. Phía dưới có chũm chọe, chiêng nhỏ, sừng trâu dùng để uống rượu cần, gậy gỗ và măng đắng. Hai chum rượu cần cũng được đặt gần chân cây nêu. 

Bên ngoại chuẩn bị một mâm lễ gồm thóc, gạo và tiền, đặt gần nóc nhà tại khu vực thờ của thầy cúng. Lễ vật thể hiện mong ước con cháu bên ngoại được mùa, thóc lúa đầy bồ, đầy kho. Một góc gian cúng còn có các mô hình nhà sàn nhỏ do bên nội và bên ngoại chuẩn bị, với ý nghĩa mời thần linh về ngự trị và phù hộ cho gia đình, con cháu làm ăn phát đạt.

Các nghi thức cúng và múa xòe

Hai thầy mo lần lượt thực hiện các nghi thức mời thần linh về dự lễ, cầu thần phù hộ cho chủ lễ, mời thần linh dùng bữa, cảm ơn họ bên ngoại và cầu sức khỏe, tuổi thọ, con cái, nhà cửa, mùa màng cùng đàn gia súc, gia cầm phát triển.

Sau phần cúng, các thầy mo mời thần linh cùng tham gia múa xòe. Các thầy đội vòng hoa, sử dụng khăn, dây thắt lưng và nhiều đạo cụ nghi lễ. Tiếng trống, chiêng, chũm chọe và các nhạc cụ khác tạo nên không khí sôi động.

Hai thầy mo đi quanh cây nêu theo vòng xòe ngược chiều kim đồng hồ. Sau đó, họ đi xem chuồng lợn, chuồng gà, thực hiện nghi thức cầu mong gia súc, gia cầm khỏe mạnh, không mắc dịch bệnh và sinh sôi đầy đàn.

Trong vòng xòe, phụ nữ cầm ô, lọng, hoa, ve sầu và thực hiện các động tác dâng hoa, che lọng; đàn ông sử dụng cày, bừa, dao, xẻng để mô phỏng những công việc như cày ruộng, bừa đất, phát nương. Những động tác này tái hiện đời sống lao động và sản xuất của cộng đồng Xinh Mun.

Buổi tối, đồ ăn được chuẩn bị và bày lên các mâm lễ để thầy cúng làm lễ mời thần linh, tổ tiên về ăn tối và cầu cho người ốm được khỏe mạnh. Sau đó, mọi người tiếp tục múa xòe, ăn tối và tham gia các hoạt động cộng đồng đến nửa đêm.

Ngày thứ ba và kết thúc nghi lễ

Ngày thứ ba tiếp tục với các hoạt động cộng đồng và nghi lễ. Gia chủ mổ một con lợn khoảng 20 kg để biếu bên ngoại, đồng thời sử dụng thịt lợn từ ngày trước để chuẩn bị bữa trưa.

Các thầy mo hướng dẫn mọi người múa xòe và diễn các trò mô phỏng đời sống như chèo thuyền, đấu võ và bắt tổ ong. Trước khi múa, một mâm lễ được đặt ngoài sàn phơi để ngăn tà ma xâm nhập và quấy phá buổi lễ. Sau khi thắp nến, thầy mo đóng cửa và mọi người trong nhà không được ra ngoài, người bên ngoài không được vào.

Cuối cùng là lễ cúng mời tổ tiên về ngự tại nhà và lễ cúng tiễn thần linh. Nghi lễ Mạng Ma kết thúc sau các nghi thức này. 

Giá trị văn hóa của Nghi lễ Mạng Ma

Nghi lễ Mạng Ma là một hình thức cầu sức khỏe, giải hạn và cầu bình an cho các thầy mo, đồng thời gửi gắm những mong ước của cộng đồng về sức khỏe, mùa màng, vật nuôi và cuộc sống no đủ.

Các điệu múa, trò diễn và đạo cụ trong nghi lễ tái hiện nhiều hoạt động lao động sản xuất của người Xinh Mun, từ canh tác, chăn nuôi đến sinh hoạt cộng đồng. Qua đó, nghi lễ bảo lưu nhiều giá trị văn hóa truyền thống như ẩm thực, diễn xướng dân gian, nghệ thuật múa và nghệ thuật tạo hình.

Nghi lễ cũng phản ánh đời sống tín ngưỡng, quan niệm về con người, thế giới và nguồn gốc cộng đồng Xinh Mun Dạ, góp phần duy trì bản sắc văn hóa của dân tộc. 

Với những giá trị tiêu biểu, Nghi lễ Mạng Ma (Cầu sức khỏe) của người Xinh Mun Dạ được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2727/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020. 

Thông tin nhanh

Địa điểm: Xã Yên Sơn, tỉnh Sơn La.