Phật viện Đồng Dương, còn gọi là Khu phế tích Phật viện Đồng Dương, là di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật có giá trị đặc biệt của Vương quốc Chăm Pa, nằm tại làng làng Đồng Dương, xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng. Đây từng là một quần thể Phật giáo quy mô lớn, đồng thời là một trung tâm tôn giáo quan trọng của Chăm Pa trong khoảng thế kỷ IX đến X.
Những dấu tích còn lại tại Đồng Dương cho thấy nơi đây từng tồn tại một quần thể kiến trúc Phật giáo rộng lớn gồm đền thờ, tháp, tu viện, giảng đường và các công trình phụ trợ. Dù phần lớn kiến trúc đã bị hủy hoại bởi thời gian, thiên nhiên và chiến tranh, các nền móng, mảng tường, bệ thờ cùng hệ thống điêu khắc tìm thấy tại đây vẫn cung cấp nhiều tư liệu quan trọng về lịch sử Chăm Pa và sự phát triển của Phật giáo Đại thừa ở khu vực Đông Nam Á.
Lịch sử hình thành và quá trình nghiên cứu
Phật viện Đồng Dương được biết đến từ lâu trong sử liệu. Đại Nam nhất thống chí thời Nguyễn từng ghi nhận tại thôn Đồng Dương có hai ngọn tháp và những nền kiến trúc cổ. Tuy nhiên, quy mô và giá trị thực sự của khu di tích chỉ được nhận diện rõ hơn sau các cuộc khảo sát, khai quật của các học giả Pháp vào đầu thế kỷ XX.
Theo nội dung bia ký được phát hiện tại Đồng Dương, vào năm 875, vua Indravarman II cho xây dựng một tu viện Phật giáo, đồng thời dựng đền thờ vị Bồ Tát bảo hộ vương triều là Laksmindra Lokesvara Svabhayada. Bia ký phản ánh rõ sự sùng kính Phật giáo của nhà vua, đồng thời cho biết ông đã cúng dường ruộng đất, tiền bạc, nô lệ và nhiều tài sản khác cho cơ sở tôn giáo này.
Nội dung bia ký cũng cho thấy Phật giáo tại Đồng Dương mang đậm tư tưởng Đại thừa, với những khái niệm liên quan đến cõi cực lạc, sự giải thoát và nơi cư trú của Đức Phật. Vị vua sáng lập Phật viện được thể hiện như một người bảo trợ đặc biệt đối với Phật giáo và vị Bồ Tát Lokesvara.
Thời kỳ Indravarman II cũng gắn với sự chuyển dịch trung tâm quyền lực của Chăm Pa từ vùng Panduranga về phía bắc, đến vùng Amaravati. Khu vực này được gọi là Indrapura, thường được nhắc đến trong nghiên cứu về lịch sử Chăm Pa thế kỷ IX và X. Trước đây, một số học giả từng cho rằng Đồng Dương chính là khu vực kinh đô Indrapura. Tuy nhiên, các nghiên cứu khảo cổ sau này cho thấy cần phân biệt giữa Phật viện Đồng Dương và trung tâm kinh đô Indrapura, bởi những dấu tích cư trú và đô thị tại Đồng Dương không đủ để xác định nơi đây là toàn bộ kinh thành.
Năm 1901, nhà nghiên cứu người Pháp L. Finot tiến hành khai quật tại Đồng Dương và công bố kết quả nghiên cứu với 229 hiện vật được phát hiện. Đáng chú ý trong số đó là một tượng Phật bằng đồng cao hơn 1 m, được đánh giá là tác phẩm đặc sắc của nghệ thuật Phật giáo Chăm Pa.
Đến năm 1902, H. Parmentier tiến hành cuộc khai quật quy mô lớn hơn. Kết quả nghiên cứu của ông giúp giới khoa học nhận thức rõ hơn về quy mô của Phật viện. Các dấu tích kiến trúc được khảo sát cho thấy khu đền thờ chính và những tháp phụ phân bố trên một trục Đông Tây dài khoảng 1.300 m. Bên cạnh khu thờ tự còn có dấu tích của tăng xá và giảng đường, cho thấy Đồng Dương từng là một quần thể Phật viện có tổ chức tương đối hoàn chỉnh, đáp ứng cả hoạt động thờ tự, cư trú và tu học.
Tháng 9/1996, Viện Khảo cổ học Việt Nam, Trường Đại học Quốc gia Hà Nội và Bảo tàng Quảng Nam – Đà Nẵng phối hợp khảo sát khu vực Đồng Dương. Kết quả cho thấy dấu tích cư trú tại đây không nhiều. Điều kiện tự nhiên của khu vực khá khắc nghiệt, đất canh tác mỏng, bên dưới nhiều nơi là tầng đá ong. Những kết quả này góp phần củng cố nhận định rằng Đồng Dương chủ yếu là một thánh địa Phật giáo, trong khi trung tâm đô thị và kinh thành Indrapura có thể nằm ở khu vực rộng lớn hơn bên ngoài Phật viện.
Quy mô kiến trúc và những giá trị nổi bật
Phật viện Đồng Dương là một phức hợp kiến trúc rộng lớn gồm nhiều tổ hợp đền, tháp và công trình phục vụ đời sống tôn giáo. Quần thể được bao bọc bởi một thành ngoại có mặt bằng hình chữ nhật, kích thước khoảng 155 m x 326 m, với cạnh dài chạy theo hướng Đông Tây.
Bên trong thành ngoại từng có ba cụm kiến trúc được bố trí trên cùng một trục, cùng với ba hồ nhân tạo. Thành ngoại có hai cửa ở phía Đông và phía Tây. Khu vực phía Đông Nam còn dấu tích của một công trình dạng nhà dài. Bên trong thành ngoại là thành nội, bao quanh khu đền thờ trung tâm và tháp chính. Tại góc Tây Nam thành nội từng có một công trình đặc biệt được gọi là Tháp Giếng, hiện dấu tích đã bị vùi lấp.
Khu đền thờ chính được bố trí theo trục Đông Tây và chia thành ba nhóm kiến trúc.
Nhóm phía Đông còn dấu tích một công trình dạng nhà dài, được các nhà nghiên cứu nhận định có thể là tu viện Phật giáo, hay Vihara. Công trình có mặt bằng hình chữ nhật, với hai hàng cột song song theo hướng Đông Tây, mỗi hàng gồm tám cột xây bằng gạch. Phần mái có bộ khung gỗ và lợp ngói. Tại đây còn phát hiện một bệ thờ lớn bằng sa thạch được chạm khắc hình người và nhiều hoa văn tinh tế.
Nhóm giữa còn lại các dấu tích chân tường và bậc thềm của một công trình dài theo hướng Đông Tây. Công trình có tường gạch tương đối mỏng, cửa ra vào ở hai đầu hồi và nhiều cửa sổ. Đặc biệt, tại khu vực này từng tìm thấy bốn tượng Hộ pháp Dvarapala kích thước lớn, mỗi tượng cao khoảng 2 m. Đây là những tác phẩm tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa thời kỳ Đồng Dương.
Nhóm phía Tây là khu vực đền thờ chính và các tháp phụ. Đền chính mang những đặc trưng của kiến trúc tháp Chăm truyền thống, có mặt bằng tứ giác, cửa mở về hướng Đông và phía trước là tiền sảnh kéo dài. Các trụ ốp tường được trang trí bằng những dải hoa văn cành lá cách điệu dày đặc, uốn lượn đặc trưng cho phong cách Đồng Dương.
Phần chân tháp được trang trí bằng hình đầu voi xen kẽ với những mô hình tháp thu nhỏ. Bên trong đền có một bệ thờ lớn bằng sa thạch, trên đó chạm khắc nhiều dải hoa văn, cảnh sinh hoạt cung đình và những hình ảnh liên quan đến cuộc đời Đức Phật Thích Ca.
Qua các cuộc khai quật, nhiều hiện vật có giá trị đã được phát hiện tại Đồng Dương, gồm tượng Hộ pháp bằng đá, tượng Phật bằng đá, tượng Shiva bằng đá, tượng Phật bằng đồng, tượng nữ thần bằng đồng cùng nhiều chi tiết trang trí kiến trúc. Một số hiện vật tiêu biểu hiện được lưu giữ, trưng bày tại các bảo tàng, trong đó nhiều tác phẩm điêu khắc Đồng Dương được giới thiệu tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Tượng Phật bằng đồng phát hiện tại Đồng Dương hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh và được công nhận là bảo vật quốc gia.
Phong cách nghệ thuật Đồng Dương
Giá trị nổi bật của Phật viện Đồng Dương không chỉ nằm ở quy mô kiến trúc mà còn thể hiện rõ qua hệ thống điêu khắc. Những tác phẩm được phát hiện tại đây đã hình thành một phong cách nghệ thuật riêng, được các nhà nghiên cứu gọi là phong cách Đồng Dương, phát triển mạnh vào khoảng giữa và cuối thế kỷ IX.
Phong cách này được nhận diện khá rõ qua cả kiến trúc và điêu khắc. Các công trình thường có hình thức mạnh mẽ, nhiều chi tiết trang trí dày đặc, tạo cảm giác sinh động và giàu tính biểu tượng. Trên các tác phẩm tượng người, đặc điểm nhân chủng học của cư dân Chăm được thể hiện rõ qua khuôn mặt, đôi môi, hàng ria mép, sống mũi và đôi lông mày. Hoa văn trang trí cũng có những mô típ đặc trưng như lá cuộn, lá hình sâu đo, hoa lớn hình lá đề, đồ trang sức cầu kỳ, hoa tai tròn và các mô típ rắn.
Sự khác biệt của phong cách Đồng Dương còn thể hiện ở cách kết hợp giữa hình tượng tôn giáo với những yếu tố trang trí mang tính bản địa. Các pho tượng Hộ pháp, tượng Phật, tượng thần và những phù điêu trang trí kiến trúc tạo nên một hệ thống nghệ thuật có cá tính rõ rệt, góp phần phản ánh diện mạo văn hóa Chăm Pa trong giai đoạn Indrapura.
Ảnh hưởng của phong cách Đồng Dương không chỉ giới hạn trong khu vực Phật viện mà còn được nhận diện qua nhiều di tích, bia ký và tác phẩm điêu khắc tại các địa phương thuộc miền Trung Việt Nam, từ Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên – Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi đến Khánh Hòa. Những tư liệu này cho thấy nghệ thuật và văn hóa Chăm Pa thời kỳ Indrapura từng phát triển trên một không gian rộng lớn.
Phật viện Đồng Dương vì thế giữ vị trí đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử Chăm Pa và lịch sử Phật giáo ở Việt Nam. Di tích phản ánh một giai đoạn Phật giáo Đại thừa phát triển mạnh dưới vương triều Indravarman II, đồng thời cung cấp những tư liệu quan trọng về kiến trúc tôn giáo, nghệ thuật điêu khắc và đời sống văn hóa của cư dân Chăm Pa.
Dù hiện nay phần lớn quần thể đã trở thành phế tích, những nền móng kiến trúc, mảng tường còn lại, bệ thờ, tượng thờ và các hiện vật khảo cổ vẫn giúp hình dung phần nào quy mô của một trung tâm Phật giáo từng tồn tại ở Đồng Dương hơn một nghìn năm trước. Đặc biệt, phong cách nghệ thuật Đồng Dương đã trở thành một dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Chăm.
Với những giá trị đặc biệt về khảo cổ, lịch sử, kiến trúc, tôn giáo và nghệ thuật, Di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật Phật viện Đồng Dương được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.
