Quần thể kiến trúc Cố đô Huế bao gồm hệ thống di tích gắn với triều Nguyễn, phân bố tại thành phố Huế và các khu vực Hương Trà, Hương Thủy, Phú Vang, Phú Lộc thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế trước đây. Đây là quần thể di sản tiêu biểu phản ánh lịch sử hình thành, phát triển của kinh đô Huế dưới triều Nguyễn từ đầu thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX.
Kiến trúc Huế là sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống kiến trúc Việt Nam, tư tưởng triết học phương Đông và một số ảnh hưởng của kiến trúc quân sự phương Tây. Toàn bộ kinh đô được quy hoạch trong mối liên hệ chặt chẽ với cảnh quan tự nhiên như sông Hương, núi Ngự Bình, cồn Giã Viên, cồn Bộc Thanh và cồn Hến. Nhờ đó, Huế vừa mang dáng dấp của một kinh đô phong kiến phương Đông, vừa tạo nên không gian đô thị cảnh quan độc đáo.
Trải qua chiến tranh, thiên tai và những biến động lịch sử, Huế vẫn bảo tồn được hệ thống công trình cung đình, đền miếu, lăng tẩm, đàn tế, thành lũy và các di tích liên quan. Những công trình này có giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, quy hoạch đô thị và văn hóa cung đình.
Những công trình tiêu biểu
Quần thể di tích Cố đô Huế gồm nhiều công trình quan trọng như Kinh thành, Hoàng thành, Tử Cấm thành, hệ thống lăng tẩm các vua Nguyễn, cung An Định, Trai cung, bến thuyền cung đình, Trấn Bình đài, Trấn Hải thành, điện Hòn Chén, Văn Miếu, Võ Miếu, Hải Vân quan và nhiều công trình tín ngưỡng, quân sự khác.
Kinh thành Huế được khởi công năm 1805, hoàn thành năm 1832, nằm bên bờ Bắc sông Hương và quay mặt về hướng Nam. Công trình gồm ba vòng thành lồng vào nhau là Kinh thành, Hoàng thành và Tử Cấm thành, được bố trí đăng đối trên một trục chính Bắc–Nam. Bao quanh Kinh thành là hệ thống cửa thành, vọng canh, hào nước và các công trình phòng thủ.
Hoàng thành, còn gọi là Đại nội, nằm ở trung tâm Kinh thành. Khu vực này được tổ chức thành nhiều phân khu chức năng:
- Khu phòng vệ với hồ Kim Thủy, tường thành và hệ thống cầu.
- Khu vực cử hành đại lễ, kéo dài từ Ngọ Môn đến điện Thái Hòa, nơi tổ chức các nghi lễ quan trọng của triều Nguyễn như lễ Nguyên đán, Vạn thọ, Hưng quốc Khánh niệm, Ban sóc, Truyền lô, Đăng quang và các lễ đại khánh.
- Khu vực miếu thờ các vua Nguyễn gồm Triệu miếu, Thái miếu, Hưng miếu, Thế miếu và điện Phụng Tiên.
- Khu vực sinh hoạt của Hoàng thái hậu và Thái Hoàng thái hậu gồm cung Diên Thọ và cung Trường Sanh.
- Phủ Nội vụ, nơi lưu giữ bảo vật và tổ chức các xưởng chế tác đồ vàng, bạc, ngọc, ngà, gấm vóc.
- Vườn Cơ Hạ và điện Khâm Văn, nơi học tập, vui chơi của các hoàng tử.
- Tử Cấm thành, không gian sinh hoạt riêng của nhà vua và hoàng gia.
Ngọ Môn là cổng chính phía Nam của Hoàng thành, được xây dựng vào năm Minh Mạng thứ 14, tức năm 1833. Phía trên cổng là lầu Ngũ Phụng, từng là nơi triều đình tổ chức các nghi lễ và sự kiện quan trọng.
Điện Thái Hòa được xây dựng năm 1805, là nơi tổ chức các buổi thiết triều và nghi lễ lớn của triều Nguyễn. Điện được xây theo kiểu “trùng thiềm điệp ốc”, sử dụng hệ thống vì kèo truyền thống, sơn son thếp vàng và trang trí nhiều đồ án rồng, mây, hoa lá mang tính biểu tượng cung đình.
Lăng tẩm và các công trình ngoài Kinh thành
Hệ thống lăng tẩm các vua Nguyễn là một bộ phận đặc sắc của di sản Huế. Các khu lăng không chỉ là nơi an nghỉ mà còn được quy hoạch như những công viên cảnh quan, kết hợp hài hòa giữa kiến trúc, hồ nước, cây xanh, đồi núi và không gian tâm linh.
Lăng Minh Mạng, còn gọi là Hiếu Lăng, nằm trên núi Cẩm Khê, thuộc khu vực Hương Thọ. Lăng được xây dựng từ năm 1840 đến năm 1843, gồm nhiều hạng mục như Đại Hồng Môn, khu tẩm điện, Tam Tài Sơn, hồ Trừng Minh, hồ Tân Nguyệt và khu lăng mộ.
Lăng Tự Đức, còn gọi là Khiêm Lăng, nằm tại khu vực Thủy Xuân. Công trình được xây dựng từ năm 1864 đến năm 1867, gồm La thành, các cổng, Chí Khiêm Đường, điện thờ, lăng Lệ Thiên Anh Hoàng hậu, lăng Kiến Phúc và hồ Lưu Khiêm. Đây là một trong những khu lăng có cảnh quan thơ mộng và bố cục gần gũi với không gian nghỉ ngơi, thưởng ngoạn.
Đàn Nam Giao nằm ở phía Nam Kinh thành, được xây dựng năm 1807, là nơi nhà vua tiến hành lễ tế Trời và Đất theo nghi lễ Nho giáo. Đàn có mặt bằng hình chữ nhật, gồm đàn tế, Trai cung, Thần trù và Thần khố.
Văn Miếu Huế nằm bên bờ Bắc sông Hương, cách chùa Thiên Mụ khoảng 500 m về phía Tây, được xây dựng năm 1808 để thờ Khổng Tử và tôn vinh đạo học. Công trình gồm Văn Miếu, Đông vu, Tây vu và hệ thống nhà bia.
Hổ Quyền được xây dựng năm 1830 tại khu vực Thủy Biều. Đây là đấu trường độc đáo dành cho các cuộc đấu giữa voi và hổ dưới triều Nguyễn. Công trình có mặt bằng hình vành khăn, gồm hai vòng tường gạch, các cửa vòm dành cho voi ra vào, chuồng cọp và khu khán đài dành cho hoàng gia, quan lại.
Ngoài ra, quần thể còn có nhiều công trình mang giá trị lịch sử và nghệ thuật như cung An Định, điện Hòn Chén, Võ Miếu, Hải Vân quan, Trấn Bình đài, Trấn Hải thành, nhà thờ họ và các công trình tín ngưỡng ven sông Hương.
Bên cạnh hệ thống kiến trúc đồ sộ, Cố đô Huế còn lưu giữ nhiều hiện vật quý như đồ gốm, đồ sứ, pháp lam, đồ vàng bạc, trang phục cung đình, văn bản hành chính và các tác phẩm nghệ thuật. Huế cũng là trung tâm bảo tồn nhiều di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, gồm nghi lễ cung đình, lễ hội cung đình, âm nhạc và vũ đạo cung đình, nghệ thuật ẩm thực, nghề thủ công truyền thống và các tập quán văn hóa gắn với đời sống người dân xứ Huế.
Quần thể kiến trúc Cố đô Huế được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 1993. Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật và cảnh quan, ngày 12/8/2009, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1272/QĐ-TTg, xếp hạng Quần thể kiến trúc Cố đô Huế là Di tích quốc gia đặc biệt.
