Thành Hoàng Đế

Thành Hoàng Đế là một trong những di tích lịch sử đặc biệt quan trọng của vùng đất Bình Định xưa, nay thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai. Được xây dựng trên nền thành Đồ Bàn của Vương quốc Champa, nơi đây lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa nối tiếp nhau của Champa, Tây Sơn và triều Nguyễn. Từ một kinh đô cổ của người Chăm đến đại bản doanh của phong trào Tây Sơn và kinh đô của chính quyền Trung ương Hoàng Đế Thái Đức – Nguyễn Nhạc, Thành Hoàng Đế là chứng tích nổi bật về lịch sử chính trị, quân sự và văn hóa của miền Trung Việt Nam.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.

Từ kinh đô Đồ Bàn đến Thành Hoàng Đế

Thành Hoàng Đế được triều đại Tây Sơn xây dựng vào năm 1776 trên cơ sở thành Đồ Bàn, kinh đô cổ của Vương quốc Champa. Đến năm 1778, công trình chính thức được gọi là Thành Hoàng Đế, đánh dấu sự hình thành trung tâm quyền lực mới của chính quyền Tây Sơn do Nguyễn Nhạc đứng đầu.

Trong khoảng thời gian từ 1776 đến 1793, thành giữ vai trò là đại bản doanh của quân Tây Sơn, sau đó trở thành kinh đô của chính quyền Trung ương Hoàng Đế Thái Đức – Nguyễn Nhạc. Việc lựa chọn thành Đồ Bàn làm trung tâm quyền lực cho thấy tầm nhìn chiến lược của Nguyễn Nhạc trong việc kế thừa vị trí địa lý, nền tảng kiến trúc và giá trị biểu tượng của một đô thành cổ đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.

Ít có di tích nào ở Việt Nam cùng lúc lưu giữ rõ nét ba tầng văn hóa lớn như Thành Hoàng Đế. Những dấu tích Champa cổ, kiến trúc cung đình Tây Sơn và công trình thời Nguyễn đan xen trong cùng một không gian, tạo nên một di sản có chiều sâu lịch sử đặc biệt.

Quy mô và cấu trúc thành cổ

Theo các tài liệu nghiên cứu, Thành Hoàng Đế nguyên là một tổng thể kiến trúc hình chữ nhật, gồm ba vòng thành chính: Thành Ngoại, Thành Nội và Tử Cấm Thành.

Thành Ngoại có chu vi khoảng 7.400 m, bao bọc không gian rộng lớn của toàn bộ đô thành. Bên trong là Thành Nội, còn được gọi là Hoàng Thành, có hình chữ nhật dài khoảng 430 m, rộng 370 m. Đây là khu vực trung tâm của hệ thống thành lũy và các công trình quan trọng.

Nằm trong Thành Nội là Tử Cấm Thành, được xem là khu vực trung tâm quyền lực của kinh đô Tây Sơn. Tử Cấm Thành có chiều dài khoảng 174 m, chiều rộng 126 m, là nơi tập trung các công trình cung điện và không gian sinh hoạt của tầng lớp lãnh đạo triều đình.

Tổng thể ba vòng thành phản ánh quy mô và tính chất của một đô thành phong kiến, đồng thời cho thấy sự kết hợp giữa nền móng kiến trúc Champa cổ với những điều chỉnh, mở rộng dưới thời Tây Sơn.

Ba lớp trầm tích văn hóa Champa, Tây Sơn và triều Nguyễn

Thành Hoàng Đế được các nhà nghiên cứu đánh giá là một “bảo tàng sống” của lịch sử khu vực bởi sự chồng xếp của ba lớp văn hóa quan trọng.

Lớp văn hóa đầu tiên là Champa, gắn với thành Đồ Bàn, từng là trung tâm chính trị và văn hóa của Vương quốc Champa trong nhiều thế kỷ. Những di tích như tháp Cánh Tiên, các tượng đá, thành lũy và dấu tích kiến trúc cổ là minh chứng cho sự phát triển rực rỡ của nền văn minh Champa tại vùng đất này.

Lớp văn hóa thứ hai là Tây Sơn, gắn với quá trình Nguyễn Nhạc xây dựng Thành Hoàng Đế thành trung tâm quyền lực của chính quyền Trung ương Hoàng Đế Thái Đức. Các dấu tích cung điện, hồ nước, nền móng kiến trúc và công trình nghi lễ được phát hiện qua khảo cổ góp phần làm rõ diện mạo của kinh đô Tây Sơn.

Lớp văn hóa thứ ba là triều Nguyễn, thể hiện qua các công trình được xây dựng sau khi nhà Tây Sơn thất bại. Trên nền cũ của Thành Hoàng Đế, nhà Nguyễn đã cho dựng khu lăng thờ hai viên quan là Võ Tánh và Ngô Tùng Châu, những người tử trận tại thành trong cuộc chiến cuối thế kỷ XVIII. Khu lăng mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, tạo nên một lớp di sản tiếp nối trong không gian thành cổ.

Những phát hiện khảo cổ quan trọng

Qua nhiều đợt khai quật khảo cổ, diện mạo Thành Hoàng Đế ngày càng được nhận diện rõ hơn. Các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc có giá trị, trong đó có hai hồ bán nguyệt, hồ hình lá đề, nền điện Bát Giác, cung Quyển Bồng thời Tây Sơn và nền móng miếu Chiêu Trung của triều Nguyễn.

Đặc biệt, tại khu vực Tử Cấm Thành, những dấu tích kiến trúc thời Tây Sơn cho thấy nơi đây từng là không gian cung đình có quy mô và bố cục đáng kể. Một số dấu tích hòn non bộ bằng đá được cho là thuộc thời Tây Sơn cũng được phát hiện, với những khối đá lớn dựng đứng làm trụ, kết hợp cùng các cây cổ thụ, gợi lên quan niệm về sự trường tồn và hưng thịnh trong không gian vương quyền.

Khu vực đàn Nam Giao cũng đã được khai quật, phát hiện dấu vết nền móng và tường bao. Đây là phát hiện có ý nghĩa quan trọng, góp phần khẳng định sự hiện diện của một không gian nghi lễ mang tính chất quốc gia trong cấu trúc kinh đô cổ.

Tuy nhiên, do Thành Hoàng Đế là một di tích có nhiều lớp văn hóa chồng xếp, quy mô và cấu trúc chính xác của một số khu vực, đặc biệt là Tử Cấm Thành và Thành Nội, vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu bằng các phương pháp khảo cổ và lịch sử chuyên sâu.

Những di vật quý giá của Thành Hoàng Đế

Không chỉ lưu giữ các đoạn thành lũy, nền móng kiến trúc và tháp cổ, khu vực Thành Hoàng Đế còn nổi tiếng với nhiều hiện vật điêu khắc Champa có giá trị đặc biệt.

Nổi bật là cặp sư tử đá Champa có niên đại khoảng thế kỷ XI–XII, được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2024. Được phát hiện gần tháp Cánh Tiên, cặp tượng được đánh giá là những tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Champa, thể hiện trình độ tạo hình tinh tế và sức biểu đạt mạnh mẽ.

Bên cạnh đó là đôi voi đá thành Đồ Bàn, có niên đại khoảng thế kỷ XII–XIII, được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2023. Hai tượng voi có kích thước lớn, tạo hình khỏe khoắn, từng được đặt tại khu vực Thành Nội như những linh vật bảo vệ không gian kinh đô. Đây là những tác phẩm có giá trị nổi bật trong kho tàng điêu khắc đá Champa.

Tại chùa Nhạn Sơn còn lưu giữ cặp tượng Hộ pháp, thường được dân gian gọi là “Ông Đỏ – Ông Đen”, có niên đại khoảng thế kỷ XII–XIII và được công nhận là bảo vật quốc gia từ năm 2019. Hai pho tượng mang vẻ uy nghi, linh thiêng, phản ánh chiều sâu tín ngưỡng và nghệ thuật tôn giáo Champa cổ.

Những hiện vật này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn giúp tái hiện vị thế của thành Đồ Bàn trong lịch sử Champa, trước khi nơi đây trở thành kinh đô của nhà Tây Sơn.

Lăng Võ Tánh và Ngô Tùng Châu

Sau khi triều đại Tây Sơn thất bại, Thành Hoàng Đế dần bị phá hủy và xuống cấp. Trên nền thành cũ, triều Nguyễn cho xây dựng khu lăng thờ Võ Tánh và Ngô Tùng Châu, hai nhân vật lịch sử gắn với những biến động quân sự tại thành vào cuối thế kỷ XVIII.

Khu lăng là công trình mang phong cách mỹ thuật thời Nguyễn, nằm trong tổng thể di tích Thành Hoàng Đế. Sự hiện diện của công trình này cho thấy quá trình biến đổi chức năng và không gian của thành qua các thời kỳ lịch sử, đồng thời tạo nên một lớp kiến trúc đặc trưng khác biệt so với dấu tích Champa và Tây Sơn.

Thành Hoàng Đế trong hệ thống di tích Tây Sơn

Thành Hoàng Đế không tồn tại độc lập mà nằm trong một không gian di sản rộng lớn gắn liền với phong trào khởi nghĩa Tây Sơn và quê hương của nhiều danh tướng nổi tiếng.

Trong khu vực còn có các di tích như Gò Đá Đen, Bến Trường Trầu, Bãi Nhạn – Núi Tam Tòa, từ đường Võ Văn Dũng, từ đường Bùi Thị Xuân và nhiều địa điểm khác gắn với phong trào Tây Sơn. Các di tích này tạo thành mạng lưới lịch sử – văn hóa quan trọng, phản ánh quá trình hình thành lực lượng, phát triển phong trào và xây dựng chính quyền Tây Sơn trên vùng đất Bình Định.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Thành Hoàng Đế được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1982. Trong những năm gần đây, công tác nghiên cứu, cắm mốc giới bảo vệ, khai quật khảo cổ và từng bước trùng tu di tích đã được triển khai nhằm bảo tồn những dấu tích còn lại.

Một số dự án được đề xuất và thực hiện theo hướng xây dựng đền thờ vua Thái Đức – Nguyễn Nhạc, trùng tu đàn Nam Giao, tôn tạo cảnh quan và phục hồi các hạng mục có giá trị. Tuy nhiên, việc bảo tồn Thành Hoàng Đế đặt ra nhiều yêu cầu khoa học do các lớp văn hóa Champa, Tây Sơn và triều Nguyễn chồng xếp phức tạp.

Các nhà nghiên cứu cho rằng việc tiếp tục tổ chức những chương trình khảo cổ có mục tiêu rõ ràng, kết hợp nghiên cứu lịch sử, kiến trúc và bảo tồn di sản là cần thiết để từng bước làm sáng tỏ diện mạo kinh đô cổ. Việc phục hồi cần dựa trên cơ sở khoa học chắc chắn, tránh suy đoán hoặc tái dựng thiếu căn cứ.

Điểm đến di sản đặc sắc của Gia Lai

Với lịch sử kéo dài qua nhiều thế kỷ, Thành Hoàng Đế là nơi hội tụ những dấu ấn quan trọng của văn minh Champa, phong trào Tây Sơn và triều Nguyễn. Những vòng thành cổ, nền móng cung điện, hồ nước, tháp Champa, lăng thời Nguyễn và các hiện vật điêu khắc quý giá cùng tạo nên một không gian di sản đặc biệt.

Đối với du khách yêu thích lịch sử, khảo cổ và văn hóa miền Trung, Thành Hoàng Đế là điểm đến giúp khám phá quá trình chuyển tiếp quyền lực giữa các vương triều, tìm hiểu sự phát triển của đô thành cổ và cảm nhận chiều sâu lịch sử của vùng đất An Nhơn.

Nơi đây không chỉ là dấu tích của một kinh đô từng hai lần giữ vai trò trung tâm quyền lực, mà còn là chứng nhân của những biến động lớn trong lịch sử Việt Nam và Champa, vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống đương đại.