Tháp Bà Ponagar là một trong những công trình tiêu biểu nhất, gắn với lịch sử lâu đời của vùng đất Kauthara xưa và nền văn hóa Chăm Pa.
Tháp Bà Ponagar không chỉ là một quần thể kiến trúc đền tháp có lịch sử nhiều thế kỷ mà còn là nơi lưu giữ những giá trị đặc sắc về kiến trúc, điêu khắc, bia ký, tôn giáo và tín ngưỡng. Qua thời gian, nơi đây vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa của cộng đồng người Chăm và người Việt tại Khánh Hòa.
Tháp Bà Ponagar còn được biết đến với các tên gọi Yang Po Inư Nagar, Yang Pô Ana Gar hay Po Nagar. Theo cách giải thích phổ biến, “Po” có nghĩa là ngài, còn “Inư/Ana” gắn với ý nghĩa người mẹ. Trong tín ngưỡng Chăm Pa, Po Nagar là vị nữ thần Mẹ xứ sở, gắn với sự sinh thành, đất đai, cây cối, lúa gạo và đời sống của con người.
Di tích tọa lạc trên đồi Cù Lao, bên bờ sông Cái, nay thuộc phường Vĩnh Phước, thành phố Nha Trang. Từ vị trí này có thể nhìn ra khu vực cửa sông và vùng biển Nha Trang.
Lịch sử Tháp Bà Ponagar
Tháp Bà Ponagar được xây dựng trong khoảng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII, trong thời kỳ Hindu giáo phát triển mạnh tại vương quốc Chăm Pa. Quần thể hiện còn là một phần của một trung tâm tôn giáo lớn từng tồn tại ở vùng Kauthara.
Các bia ký Chăm Pa tại di tích cho biết nhiều thông tin về quá trình xây dựng, tu bổ đền tháp cũng như việc các vua và hoàng tộc Chăm Pa dâng lễ vật, cầu xin sự phù hộ của nữ thần.
Tháp chính được xây dựng và tu bổ qua nhiều giai đoạn. Một số tư liệu xác định niên đại xây dựng của tháp chính vào khoảng đầu thế kỷ IX, sau đó được tu bổ vào thế kỷ XI. Những công trình còn lại cũng được hình thành trong các thời kỳ khác nhau, tạo nên một quần thể có sự tiếp nối về kiến trúc và tín ngưỡng.
Sau khi vùng đất Kauthara thuộc về người Việt, tín ngưỡng thờ nữ thần Po Nagar tiếp tục được duy trì và dần được Việt hóa thành tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu. Vì vậy, Tháp Bà Ponagar trở thành một không gian tín ngưỡng có sự giao thoa rõ nét giữa văn hóa Chăm Pa và văn hóa Việt.
Dưới triều Nguyễn, nữ thần được triều đình sắc phong với các danh hiệu cao quý và việc thờ phụng tại Tháp Bà tiếp tục được duy trì. Nhiều quan lại, danh nhân khi đến Khánh Hòa cũng để lại bia ký, thơ văn ghi lại cảnh sắc và những giá trị của di tích.
Trải qua nhiều biến động lịch sử, Tháp Bà Ponagar vẫn được bảo tồn và trở thành một trong những di tích quan trọng của Khánh Hòa.
Truyền thuyết về nữ thần Thiên Y A Na
Tháp Bà Ponagar gắn liền với truyền thuyết về nữ thần Thiên Y A Na, hay Po Inư Nagar, vị nữ thần được cộng đồng tôn kính là Mẹ xứ sở.
Theo truyền thuyết được ghi chép trong các tư liệu thời Nguyễn, thuở xưa có hai vợ chồng già sống tại vùng núi Đại Điền, làm nghề trồng dưa để sinh sống. Dưa trong vườn thường xuyên bị hái trộm nên người chồng tìm cách theo dõi. Một đêm, ông phát hiện một cô gái trẻ thường đến hái dưa và vui chơi dưới ánh trăng.
Thấy cô gái xinh đẹp, lại không có con cái, hai vợ chồng đem về nuôi dưỡng. Cô gái lớn lên trong sự yêu thương của cha mẹ nuôi. Một lần xảy ra mưa lũ, cô nhớ cảnh tiên giới nên lấy đá, cây cỏ tạo thành những mô hình núi nhỏ để vui chơi. Người cha nuôi không hiểu được nguồn gốc của cô nên trách mắng.
Trong lúc buồn giận, cô gái hóa thân vào một khúc gỗ kỳ nam trôi theo dòng nước ra biển. Khúc gỗ dạt đến vùng đất phương Bắc. Người dân phát hiện một loại gỗ thơm kỳ lạ nhưng không thể nâng lên được. Chỉ có vị thái tử khi đến nơi mới có thể nhấc khúc gỗ lên và đưa về cung.
Sau đó, thái tử phát hiện cô gái bước ra từ khúc kỳ nam. Hai người kết duyên và sinh được một người con trai tên Trí và một người con gái tên Quý.
Nhớ quê cũ, Thiên Y A Na đưa hai con trở về phương Nam. Khi trở lại vùng Đại Điền, cha mẹ nuôi đã qua đời. Bà lập nơi thờ phụng cha mẹ và truyền dạy cho người dân nhiều phương thức làm ăn, trong đó có trồng trọt, chăn nuôi, dệt vải và các nghề thủ công.
Sau khi giúp người dân có cuộc sống ổn định, bà cùng hai người con trở về trời. Để tưởng nhớ công lao của bà, người dân lập đền thờ và tôn bà là vị nữ thần bảo trợ cho vùng đất.
Truyền thuyết về Thiên Y A Na được lưu truyền qua nhiều thế hệ với nhiều dị bản. Trong đó, Mộc bản sách Đại Nam nhất thống chí, quyển 11, mặt khắc 37 và 38, hiện được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, là một trong những tư liệu quan trọng ghi lại câu chuyện về Thiên Y A Na và Tháp cổ Thiên Y.
Theo truyền thuyết Chăm Pa, Po Nagar là vị nữ thần được tạo nên từ mây trời và bọt biển, có quyền năng tạo dựng đất đai, cây cối và mang lại sự sống cho con người. Bà được xem là Mẹ xứ sở của vùng Kauthara.
Khi tín ngưỡng này được tiếp nhận trong đời sống của người Việt tại Khánh Hòa, Po Nagar được đồng nhất với Thiên Y A Na Thánh Mẫu. Hai lớp truyền thuyết Chăm Pa và Việt Nam vì thế cùng tồn tại, tạo nên nét đặc biệt cho tín ngưỡng Tháp Bà.
Kiến trúc Tháp Bà Ponagar
Tháp Bà Ponagar là một quần thể kiến trúc Chăm Pa có giá trị đặc biệt về lịch sử và nghệ thuật. Tổng thể ban đầu gồm ba khu vực chính: khu tháp cổng, khu Mandapa và khu đền tháp.
Do biến động của thời gian và lịch sử, khu tháp cổng hiện không còn nguyên vẹn, chỉ còn một số dấu tích. Phần Mandapa và khu đền tháp là những thành phần quan trọng còn được bảo tồn.
Mandapa, khu tiền đình
Mandapa nằm ở vị trí trung gian, là không gian chuyển tiếp trước khi bước lên khu đền tháp. Công trình được xây dựng chủ yếu bằng gạch nung, gồm hệ thống cột lớn tạo thành một không gian mở.
Mandapa hiện còn 10 cột lớn phía trong và 12 cột nhỏ hình bát giác ở phía ngoài. Các cột có dấu tích lỗ mộng trên đỉnh, cho thấy công trình từng có kết cấu mái che.
Theo nghiên cứu, Mandapa có thể từng là nơi chuẩn bị lễ vật trước khi dâng lên nữ thần. Không gian này đồng thời tạo thành điểm chuyển tiếp từ khu vực bên ngoài lên khu vực thờ tự.
Trong quá trình tu bổ và phát quang mặt bằng, các dấu tích của đường dẫn và hệ thống bậc thang phía Đông được phát hiện. Đoạn đường rộng khoảng 2,6m, dài 7,4m, nối với hệ thống bậc tam cấp rộng khoảng 1,4m và cao khoảng 1,2m.
Những dấu tích này cho thấy người Chăm Pa xưa đã tổ chức không gian theo một trục thần đạo tương đối rõ, từ khu vực cổng, qua Mandapa, lên khu đền tháp và hướng về tháp chính.
Khu đền tháp
Khu đền tháp từng có sáu Kalan, trong đó Kalan theo tiếng Chăm Pa có nghĩa là đền hoặc tháp. Hiện nay còn bốn tháp đứng trên mặt bằng, hai tháp phía sau chỉ còn dấu tích nền móng.
Các tháp đều được xây dựng bằng gạch nung, có mặt bằng hình vuông. Thân tháp vươn thẳng lên phía trên, phần mái thu nhỏ dần và tạo thành hình chóp.
Mỗi tháp có các cửa theo bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc. Trong đó, cửa hướng Đông là cửa chính, các cửa còn lại chủ yếu được tạo hình như cửa giả.
Tháp chính Đông Bắc
Tháp chính nằm ở phía Đông Bắc, cao khoảng 23m và là công trình nổi bật nhất trong toàn bộ quần thể. Tháp được xây dựng vào khoảng đầu thế kỷ IX và được tu bổ vào thế kỷ XI.
Thân tháp có các hàng trụ áp tường chạy dọc, tạo nên những mảng đứng mạnh mẽ. Phần mái gồm nhiều tầng thu nhỏ dần về phía trên. Bốn góc mái được trang trí bằng những tháp nhỏ, tạo tổng thể gợi hình núi thiêng Meru trong quan niệm Hindu giáo.
Các chi tiết trang trí trên tháp gồm nhiều hình tượng linh vật và thần linh. Những phù điêu bằng đá và đất nung được thể hiện với kỹ thuật điêu khắc tinh tế, phản ánh trình độ nghệ thuật cao của người Chăm Pa.
Một trong những tác phẩm nổi bật là phù điêu Shiva múa được đặt trên vòm cửa. Hình tượng thần Shiva được thể hiện với nhiều cánh tay trong tư thế múa, chân đặt trên bò thần Nandin, hai bên có các nhạc công. Tác phẩm mang phong cách nghệ thuật Chăm Pa đặc trưng và có niên đại khoảng thế kỷ XI.
Trên các trụ đá và một số vị trí trong khu đền còn có các bia ký bằng chữ Sanskrit và chữ Chăm cổ. Nội dung bia ký ghi lại việc xây dựng, tu bổ công trình, việc dâng cúng lễ vật của vua chúa và hoàng tộc Chăm Pa, đồng thời thể hiện niềm tin vào sự che chở của nữ thần.
Bên trong tháp chính là điện thờ nữ thần Po Nagar. Tượng nữ thần cao khoảng 2,6m, được tạc bằng đá, ngồi trên bệ hình đài sen, phía sau là phiến đá tạo hình lá bồ đề.
Tượng thể hiện hình ảnh nữ thần trong tư thế uy nghi, là trung tâm tín ngưỡng của toàn bộ khu đền tháp. Trong quá trình giao thoa văn hóa, tượng nữ thần được khoác trang phục theo nghi thức thờ phụng của người Việt.
Tháp Nam
Tháp Nam là công trình lớn thứ hai trong quần thể, cao khoảng 18m. Tháp có niên đại khoảng thế kỷ XIII và mang nhiều đặc điểm kiến trúc tương đồng với tháp chính nhưng có quy mô nhỏ hơn.
Phần mái của tháp được thu gọn thành một tầng chóp. Trên đỉnh có dấu tích liên quan đến hình tượng Linga.
Tháp được gắn với tín ngưỡng thờ thần Shiva, vị thần quan trọng trong Hindu giáo và là phối ngẫu của nữ thần.
Tháp Tây Bắc
Tháp Tây Bắc cao khoảng 9m và là một trong những công trình còn giữ được khá rõ các đặc điểm kiến trúc và trang trí.
Các ô cửa giả trên thân tháp được trang trí bằng nhiều hình tượng thần linh và linh vật. Những mảng chạm khắc hình chim thần Garuda, thần Kala và nữ thần cưỡi voi thể hiện kỹ thuật trang trí đặc trưng của nghệ thuật Chăm Pa.
Phần mái có hình thức đặc biệt, mô phỏng dáng chiếc thuyền, với những đường cong mềm mại. Trên một số vị trí có hình tượng thần linh ngồi dưới tán rắn Naga.
Tháp được gắn với tín ngưỡng thờ Ganesha, vị thần đầu voi, con của Shiva và Parvati, biểu tượng cho trí tuệ, may mắn và hạnh phúc.
Tháp Đông Nam
Tháp Đông Nam cao khoảng 7,1m, là công trình có quy mô nhỏ nhất trong bốn tháp còn lại.
Tháp có phần mái mang hình dáng yên ngựa hoặc chiếc thuyền, một đặc điểm thường gặp trong kiến trúc Chăm Pa. Công trình được xây dựng vào khoảng thế kỷ XI – XII.
Tháp được gắn với tín ngưỡng thờ thần Skandha, vị thần liên quan đến sức mạnh và chiến tranh trong Hindu giáo.
Bia ký tại Tháp Bà Ponagar
Hệ thống bia ký là một trong những nguồn tư liệu quan trọng giúp nghiên cứu lịch sử, văn hóa và tôn giáo của vùng Kauthara cũng như vương quốc Chăm Pa.
Tại Tháp Bà Ponagar hiện biết có khoảng 28 đơn vị minh văn. Một số bia được viết bằng Sanskrit và chữ Chăm cổ, ghi lại quá trình xây dựng, tu bổ đền tháp, việc dâng cúng của các vua Chăm Pa và những nội dung liên quan đến tín ngưỡng thờ nữ thần.
Bên cạnh bia ký Chăm Pa, khu di tích còn có các bia được dựng vào thời Nguyễn và những giai đoạn sau này.
Đáng chú ý là bia do Phan Thanh Giản cho lập vào giữa thế kỷ XIX, ghi lại truyền thuyết Thiên Y A Na Thánh Mẫu theo tín ngưỡng của người Việt. Một bia khác được các quan lại tỉnh Khánh Hòa và Bình Thuận lập vào năm 1871. Ngoài ra còn có bia dựng năm 1972 và bia giới thiệu di tích được dựng năm 2010.
Các bia ký này tạo thành nguồn tư liệu phong phú, phản ánh quá trình chuyển biến của tín ngưỡng Tháp Bà từ không gian thờ nữ thần Po Nagar của người Chăm Pa sang hình thức thờ Thiên Y A Na trong đời sống văn hóa của người Việt.
Tín ngưỡng thờ Mẹ xứ sở và văn hóa trầm hương
Tín ngưỡng Thiên Y A Na tại Khánh Hòa còn gắn với truyền thống trầm hương, một sản vật đặc biệt của vùng đất này.
Theo quan niệm dân gian, trầm hương và kỳ nam được xem là những sản vật thiêng liêng gắn với nữ thần. Người đi rừng tìm trầm thường thực hiện các nghi thức cầu khấn, thể hiện sự kính trọng đối với Mẹ xứ sở và mong được bà phù hộ.
Trong truyền thuyết địa phương còn lưu truyền câu chuyện về những cây trầm được cho là có nhiệm vụ trấn giữ các hướng của vùng Khánh Hòa. Những câu chuyện này phản ánh mối liên hệ giữa tín ngưỡng Thiên Y A Na với thiên nhiên, rừng núi và sản vật đặc trưng của địa phương.
Dù mang màu sắc huyền thoại, các câu chuyện về trầm hương góp phần tạo nên một lớp văn hóa dân gian phong phú xung quanh tín ngưỡng Tháp Bà, đồng thời cho thấy cách cộng đồng lý giải mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và thế giới thần linh.
Lễ hội Tháp Bà Ponagar
Lễ hội Tháp Bà Ponagar được tổ chức hằng năm từ ngày 20 đến 23 tháng 3 âm lịch tại khu di tích. Đây là lễ hội truyền thống lớn gắn với tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu, thu hút đông đảo người dân địa phương và du khách hành hương.
Lễ hội là dịp cộng đồng tưởng nhớ công lao của nữ thần, người theo truyền thuyết đã dạy người dân cách trồng trọt, chăn nuôi, dệt vải và tổ chức cuộc sống. Đồng thời, lễ hội thể hiện ước vọng về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi, gia đình hạnh phúc và cộng đồng đoàn kết.
Một nét đặc sắc của lễ hội là múa bóng, nghi thức nghệ thuật gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu. Những người thực hành múa bóng mặc trang phục truyền thống, thực hiện các động tác múa theo âm nhạc và dâng lễ lên Thánh Mẫu.
Bên cạnh múa bóng, lễ hội còn có nhiều nghi thức truyền thống như lễ thay y, lễ cầu quốc thái dân an, lễ cúng ngọ, cúng thí thực, tế lễ cổ truyền, lễ Tôn Vương, lễ Khai Diên và lễ dâng hương tạ Mẫu.
Trong khuôn khổ lễ hội còn có các hoạt động văn hóa cộng đồng như thả hoa đăng, hát văn, rước nước và bày mâm hoa quả dâng Mẫu.
Lễ hội Tháp Bà Ponagar không chỉ được duy trì trong đời sống tín ngưỡng của người dân Khánh Hòa mà còn thể hiện sự giao thoa văn hóa giữa cộng đồng Chăm và Việt. Các nghi lễ được thực hành tại một không gian đền tháp Chăm Pa cổ, trong khi hình thức thờ Thiên Y A Na đã trở thành một phần quan trọng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam tại khu vực Nam Trung Bộ.
Năm 2012, Lễ hội Tháp Bà Ponagar được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và sức sống cộng đồng của lễ hội.
Giá trị của Tháp Bà Ponagar
Tháp Bà Ponagar là một trong những di tích tiêu biểu nhất của văn hóa Chăm Pa tại Việt Nam. Giá trị của di tích thể hiện trên nhiều phương diện, từ lịch sử, kiến trúc, điêu khắc đến bia ký, tôn giáo và tín ngưỡng.
Về kiến trúc, hệ thống đền tháp được xây dựng bằng gạch với kỹ thuật ghép gạch đặc biệt, tạo nên những công trình có độ bền cao qua nhiều thế kỷ. Các hình tượng thần linh, linh vật và hoa văn trang trí trên kiến trúc phản ánh trình độ điêu khắc và nghệ thuật tạo hình của người Chăm Pa.
Về lịch sử, các bia ký và dấu tích kiến trúc cung cấp những nguồn tư liệu quan trọng về vùng Kauthara, đời sống tôn giáo và hoạt động của các vương triều Chăm Pa qua nhiều thời kỳ.
Về văn hóa, Tháp Bà Ponagar là minh chứng rõ nét cho quá trình giao thoa giữa văn hóa Chăm Pa và văn hóa Việt. Tín ngưỡng thờ Po Nagar được tiếp nhận, chuyển hóa thành tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na nhưng vẫn bảo lưu nhiều lớp giá trị truyền thống.
Đặc biệt, lễ hội Tháp Bà Ponagar tạo nên sự kết nối giữa di sản vật thể và di sản phi vật thể. Ngôi đền cổ, những pho tượng, phù điêu và bia ký lưu giữ dấu tích của quá khứ, trong khi lễ hội, nghi lễ và múa bóng tiếp tục đưa những giá trị ấy vào đời sống cộng đồng hiện nay.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, văn hóa và tín ngưỡng, Tháp Bà Ponagar trở thành một địa chỉ quan trọng trong hệ thống di sản của Khánh Hòa. Đây không chỉ là một công trình kiến trúc Chăm Pa còn được bảo tồn qua nhiều thế kỷ mà còn là không gian văn hóa sống, nơi những câu chuyện về Mẹ xứ sở, tín ngưỡng Thiên Y A Na và các giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ.
