Tháp Bánh Ít, còn được gọi là Tháp Bạc, là một trong những quần thể tháp Chăm tiêu biểu còn tồn tại ở miền Trung Việt Nam. Mang đậm dấu ấn của nền văn minh Champa, quần thể được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XII và từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống tôn giáo của vùng Vijaya xưa.
Nằm trên một ngọn đồi cao khoảng 100 m, quần thể Tháp Bánh Ít nổi bật với bốn công trình chính gồm Tháp Chính (Kalan), Tháp Cổng (Gopura), Tháp Hỏa (Kosagrha) và Tháp Bia (Posah). Mỗi công trình có chức năng và đặc điểm kiến trúc riêng, cùng tạo nên một tổng thể hài hòa giữa kiến trúc, điêu khắc và không gian tín ngưỡng Champa.
Tên gọi Bánh Ít xuất phát từ hình dáng của quần thể khi nhìn từ xa, gợi liên tưởng đến chiếc bánh ít, một loại bánh truyền thống quen thuộc của vùng đất Bình Định.
Thông tin cơ bản
- Tên di tích: Tháp Bánh Ít
- Tên gọi khác: Tháp Bạc
- Loại hình: Di tích kiến trúc nghệ thuật
- Niên đại: Cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII
- Địa bàn: Tỉnh Gia Lai
- Quần thể: 4 tháp chính
- Kiến trúc tiêu biểu: Tháp Chính, Tháp Cổng, Tháp Hỏa, Tháp Bia
- Văn hóa: Champa
- Tôn giáo: Hindu giáo và tín ngưỡng Champa
- Xếp hạng: Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, năm 1982
Một trung tâm tôn giáo của vương quốc Champa
Tháp Bánh Ít được xây dựng vào giai đoạn cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII, thời kỳ nghệ thuật kiến trúc Champa tại vùng Vijaya phát triển mạnh.
Với vị trí nổi bật trên đồi cao và quy mô lớn, quần thể từng giữ vai trò như một trung tâm tôn giáo của khu vực. Các công trình trong quần thể được tổ chức theo một tổng thể kiến trúc gồm tháp thờ chính, tháp cổng, công trình phụ trợ và các không gian phục vụ nghi lễ.
Theo các tư liệu nghiên cứu được dẫn lại, hệ thống tín ngưỡng tại Tháp Bánh Ít gắn với các vị thần Hindu như Shiva, Vishnu và Ganesha, đồng thời có sự giao thoa với những yếu tố tín ngưỡng dân gian của người Chăm và cư dân bản địa.
Vị trí của Tháp Bánh Ít cũng cho thấy mối liên hệ của công trình với mạng lưới các trung tâm kiến trúc Champa trải dài qua miền Trung và về phía Nam. Quần thể vì thế không chỉ là một công trình riêng lẻ mà còn nằm trong hệ thống di sản kiến trúc phản ánh lịch sử phát triển lâu dài của vương quốc Champa.
Bốn công trình trong quần thể Tháp Bánh Ít
Quần thể có diện tích hơn 7.000 m², gồm bốn công trình chính được xây dựng bằng gạch cùng các vật liệu đá, quay về hướng Đông. Mỗi tháp đảm nhận một chức năng riêng trong tổng thể.
Tháp Chính (Kalan)
Tháp Chính nằm ở vị trí cao nhất trên đỉnh đồi và là công trình nổi bật nhất của quần thể. Tháp cao khoảng 29,6 m, mặt bằng hình vuông với mỗi cạnh dài khoảng 12 m.
Công trình có một cửa chính quay về hướng Đông và ba cửa giả. Cửa chính nhô ra khoảng 2 m, phía trên là vòm cửa hình mũi giáo. Ở vị trí trung tâm xuất hiện hình tượng Kala, biểu tượng thường gắn với chức năng bảo hộ trong nghệ thuật Hindu và Champa.
Các mảng trang trí trên tháp thể hiện sự phong phú của nghệ thuật điêu khắc Champa. Trên diềm mái có hình Hanuman, trong khi các cửa giả được trang trí bằng hình tượng Gajasimha, một dạng hình tượng kết hợp giữa voi và sư tử.
Bên trong tháp hiện đặt bản phục chế tượng thần Shiva. Theo tư liệu được cung cấp, tượng gốc được lưu giữ tại Bảo tàng Guimet ở Pháp và từng được giới thiệu trong triển lãm Trésors d’art du Vietnam: La Sculpture du Champa năm 2005-2006.
Tháp Hỏa (Kosagrha)
Tháp Hỏa nằm gần Tháp Chính, có mặt bằng hình chữ nhật, cao khoảng 10 m, dài khoảng 12 m, rộng khoảng 5 m, với tường dày khoảng 1,4 m.
Công trình còn được gọi là Tháp Yên Ngựa, xuất phát từ hình dáng mái cong tròn và lõm ở phần giữa, gợi liên tưởng đến yên ngựa.
Khác với tháp chính, công trình này được cho là có chức năng phụ trợ, giống như một nhà kho, nơi lưu giữ các vật dụng phục vụ hoạt động tế lễ của người Champa xưa.
Tháp Bia (Posah)
Tháp Bia nằm về phía Đông Nam của Tháp Chính và có mặt bằng hình vuông.
Một đặc điểm đáng chú ý là bốn cửa của tháp đều mở thông nhau, khác với cấu trúc thường thấy ở nhiều đền tháp Chăm.
Phần mái được tạo hình bằng những khối có dáng giống bầu, vì vậy công trình còn được gọi là Tháp Bầu Rượu.
Tháp Cổng (Gopura)
Tháp Cổng nằm thấp hơn Tháp Chính khoảng 30 m, cao khoảng 12 m, mặt bằng hình vuông với mỗi cạnh khoảng 7 m.
Kiến trúc của Tháp Cổng có nhiều điểm tương đồng với Tháp Chính, tạo nên sự thống nhất trong bố cục tổng thể của quần thể.
Sự kết hợp giữa bốn công trình giúp Tháp Bánh Ít trở thành một trong những quần thể kiến trúc Champa có bố cục tương đối hoàn chỉnh còn được bảo tồn.
Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Champa
Giá trị nổi bật của Tháp Bánh Ít nằm ở sự kết hợp giữa kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc.
Các công trình sử dụng gạch làm vật liệu chủ đạo, kết hợp với đá trong một số bộ phận kiến trúc. Những bức tường, cửa giả, vòm cửa và phần mái được tổ chức theo hệ thống hình khối nhiều tầng, tạo cảm giác công trình vươn lên từ sườn đồi.
Hệ thống phù điêu và hoa văn trang trí cũng rất phong phú. Hình tượng voi, sư tử, chim thần Garuda, khỉ thần Hanuman cùng nhiều mô-típ thực vật và hình học xuất hiện trong các bộ phận kiến trúc.
Các hình tượng được thể hiện với đường nét mềm mại nhưng vẫn giữ được tính mạnh mẽ đặc trưng của nghệ thuật Champa thời kỳ này.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng Tháp Bánh Ít thể hiện giai đoạn chuyển tiếp trong nghệ thuật kiến trúc Champa, từ những đường nét mềm mại của phong cách Trà Kiệu sang phong cách Bình Định với hình khối khỏe khoắn và quy mô lớn hơn.
Theo tư liệu được cung cấp, hình dáng và cấu trúc của Tháp Bánh Ít có những điểm tương đồng với một số công trình Champa khác như các tháp Mỹ Sơn B5, E7, C3 và Tháp Po Klong Garai, qua đó cho thấy sự phát triển và biến đổi của nghệ thuật kiến trúc Champa qua từng giai đoạn.
Không gian tín ngưỡng và ký ức văn hóa Champa
Trong lịch sử, Tháp Bánh Ít không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là không gian thực hành tín ngưỡng của cộng đồng Champa.
Theo các tư liệu nghiên cứu được dẫn lại, nơi đây từng diễn ra những nghi lễ truyền thống vào các thời điểm khác nhau trong năm, trong đó có những hoạt động gắn với mùa xuân và mùa thu. Lễ hội Kate từng được tổ chức với cả phần lễ và phần hội.
Qua thời gian, cộng đồng Chăm cư trú quanh khu vực đã di chuyển đến nhiều địa phương khác. Vì vậy, các nghi lễ truyền thống không còn được duy trì thường xuyên tại Tháp Bánh Ít như trước.
Dù vậy, quần thể vẫn giữ một vị trí quan trọng trong ký ức văn hóa của người Chăm. Những ngọn tháp cổ là dấu tích vật chất giúp kết nối cộng đồng hiện tại với lịch sử, tín ngưỡng và di sản của các thế hệ Champa trước đây.
Giá trị lịch sử và vị trí trong di sản Champa
Tháp Bánh Ít là một trong những quần thể tháp Chăm tiêu biểu còn tồn tại tại khu vực Bình Định lịch sử. Với bốn công trình được bố trí trong cùng một tổng thể, nơi đây cho thấy sự đa dạng về chức năng và trình độ kiến trúc của người Champa.
Năm 1909, học giả người Pháp Henri Parmentier đã ghi nhận và đánh giá cao giá trị nghệ thuật của quần thể trong nghiên cứu về kiến trúc và văn hóa Champa.
Đến năm 1982, Tháp Bánh Ít được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Năm 2014, quần thể được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam giới thiệu trong danh sách 10 tháp cổ thu hút nhiều du khách.
Đặc biệt, năm 2015, Tháp Bánh Ít được giới thiệu trong cuốn 1.001 công trình kiến trúc phải đến trong cuộc đời do nhà xuất bản Quintessence của Anh phát hành. Theo tư liệu được cung cấp, đây là công trình kiến trúc cổ duy nhất của Việt Nam được giới thiệu trong cuốn sách này.
Những ghi nhận trên góp phần đưa Tháp Bánh Ít vượt ra khỏi phạm vi một di tích địa phương, trở thành một điểm tham chiếu quan trọng khi tìm hiểu về kiến trúc Champa tại Việt Nam.
Trải nghiệm Tháp Bánh Ít
Từ xa, bốn ngọn tháp nổi bật trên nền cảnh quan đồi núi, tạo nên một hình ảnh đặc trưng của vùng đất từng thuộc không gian văn hóa Champa.
Khi đến gần, du khách có thể quan sát rõ những mảng tường gạch cổ, hệ thống cửa giả, vòm cửa và các phù điêu được chạm khắc trên kiến trúc. Sự tương phản giữa những khối gạch cổ, lớp rêu phong và không gian rộng mở trên đồi tạo nên một cảnh quan giàu dấu ấn thời gian.
Tháp Bánh Ít vì vậy không chỉ hấp dẫn bởi kiến trúc mà còn bởi cảm giác được đứng giữa một không gian đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, nơi lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật Champa cùng hiện diện trong một quần thể.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Bánh Ít được xây dựng vào thời gian nào?
Tháp Bánh Ít được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII, trong giai đoạn nghệ thuật Champa tại vùng Vijaya phát triển mạnh.
Tháp Bánh Ít có bao nhiêu tháp?
Quần thể gồm bốn công trình chính: Tháp Chính, Tháp Cổng, Tháp Hỏa và Tháp Bia.
Vì sao gọi là Tháp Bánh Ít?
Tên gọi xuất phát từ hình dáng của quần thể khi nhìn từ xa, được người dân liên tưởng đến chiếc bánh ít, một loại bánh truyền thống của vùng đất Bình Định.
Tháp Bánh Ít thờ vị thần nào?
Theo tư liệu được cung cấp, tín ngưỡng tại quần thể gắn với các vị thần Hindu như Shiva, Vishnu và Ganesha, cùng những yếu tố tín ngưỡng dân gian của người Chăm và cư dân bản địa.
Tháp Bánh Ít được công nhận là di tích quốc gia khi nào?
Quần thể được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1982.
Điểm đặc biệt của kiến trúc Tháp Bánh Ít là gì?
Quần thể nổi bật với bố cục bốn công trình có chức năng khác nhau, hệ thống phù điêu phong phú và phong cách kiến trúc được xem là thể hiện giai đoạn chuyển tiếp trong nghệ thuật kiến trúc Champa, giữa những đặc trưng của phong cách Trà Kiệu và phong cách Bình Định.
