Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt

Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là một hình thức tín ngưỡng dân gian đặc sắc, hình thành trên nền tảng tục thờ Nữ thần và phát triển thành một hệ thống thực hành văn hóa, tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống tinh thần của người Việt. Tín ngưỡng tôn thờ hình tượng người Mẹ với quyền năng sinh sôi, bảo trợ và che chở, đồng thời thờ các Thánh Mẫu cai quản những miền trời, rừng núi, sông nước cùng nhiều nhân vật lịch sử, huyền thoại có công với đất nước và cộng đồng.

Ngày 1/12/2016, tại Phiên họp lần thứ 11 của Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO diễn ra tại Addis Ababa, Ethiopia, Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt chính thức được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc ghi danh phản ánh giá trị của một hệ thống thực hành được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ, đồng thời ghi nhận những nỗ lực bảo tồn và phát huy di sản.

Nguồn gốc và quá trình hình thành

Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam, thường được gọi với những tên như Đạo Mẫu, thờ Thánh Mẫu, thờ Mẫu Tam phủ hoặc Tứ phủ, có nguồn gốc lịch sử và xã hội lâu đời. Mặc dù đều hướng đến việc tôn thờ các vị thần nữ, các hình thức thờ Nữ thần, Thánh Mẫu, Thánh Cô, Mẫu Tam phủ và Mẫu Tứ phủ không hoàn toàn đồng nhất mà có sự khác biệt về nguồn gốc, quyền năng, địa vị và thứ bậc trong hệ thống thần linh.

Từ tục thờ Nữ thần có nguồn gốc xa xưa, qua các thời kỳ lịch sử, một số nữ thần được triều đình phong kiến thần hóa và lịch sử hóa, trở thành những Mẫu thần với các danh xưng như Quốc Mẫu, Vương Mẫu, Thánh Mẫu. Những hình thức thờ Mẫu gắn với Âu Cơ, Quốc Mẫu Tây Thiên, Mẹ Thánh Gióng, Tứ vị Thánh nương hay Đinh Triều Quốc Mẫu là những biểu hiện tiêu biểu của quá trình này.

Từ khoảng thế kỷ XV, hình thức thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ dần được định hình và phát triển mạnh. Đây cũng là giai đoạn xuất hiện và phổ biến những nhân vật như Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Địa, Cô Đôi Thượng Ngàn, cùng những nghi thức chịu ảnh hưởng nhất định từ Đạo giáo.

Theo thư tịch và truyền thuyết, Thánh Mẫu Liễu Hạnh được kể là một tiên nữ giáng trần, sau đó quy y Phật giáo và được tôn vinh là “Mẫu nghi thiên hạ”, một trong những vị thánh bất tử trong đời sống tín ngưỡng của người Việt. Từ thế kỷ XVI, tín ngưỡng Thờ Mẫu trở thành một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng có ảnh hưởng rộng trong đời sống xã hội và tâm thức cộng đồng, đáp ứng những nhu cầu và khát vọng về sức khỏe, bình an, hạnh phúc và cuộc sống thuận lợi.

Không gian thực hành và cộng đồng chủ thể

Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ phân bố tại nhiều khu vực của Việt Nam, từ Tây Bắc, Đông Bắc, Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ đến Thành phố Hồ Chí Minh, đồng thời tiếp tục lan tỏa và được thực hành tại nhiều địa phương khác trong cả nước.

Nam Định được xem là một trong những trung tâm tiêu biểu của tín ngưỡng Thờ Mẫu, đặc biệt với hệ thống di tích gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh như Phủ Dầy, Phủ Nấp và nhiều nơi thờ Mẫu.

Chủ thể thực hành di sản khá đa dạng, gồm thủ nhang, thầy cúng, thanh đồng, hầu dâng, cung văn, con nhang, đệ tử cùng cộng đồng cư dân có chung niềm tin vào quyền năng và sự bảo trợ của các vị Mẫu. Họ liên kết với nhau thành các bản hội, cùng thực hành nghi lễ, tham gia lễ hội và thực hành nghi thức lên đồng tại các phủ, điện thờ Mẫu.

Tại các điện thờ, nghi thức thờ cúng thường nhật được thực hiện bởi các thủ nhang. Trong đó, lên đồng và lễ hội là những hình thức thực hành tiêu biểu, kết hợp nhiều yếu tố của văn hóa dân gian như trang phục, âm nhạc, hát chầu văn, múa và diễn xướng.

Lễ hội Phủ Dầy và tín ngưỡng Thánh Mẫu Liễu Hạnh

Một trong những không gian tiêu biểu của thực hành Thờ Mẫu là Lễ hội Phủ Dầy tại xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Lễ hội diễn ra từ ngày mùng 3 đến ngày 10 tháng Ba âm lịch, gắn với ngày giỗ Thánh Mẫu Liễu Hạnh.

Lễ hội bao gồm nhiều nghi lễ và hoạt động diễn xướng dân gian như xếp chữ, lễ rước thỉnh kinh cùng những hình thức thực hành văn hóa tín ngưỡng khác. Thông qua lễ hội, cộng đồng thể hiện sự tôn kính đối với Thánh Mẫu, đồng thời duy trì những giá trị văn hóa được trao truyền qua các thế hệ.

Nghi lễ lên đồng

Lên đồng là nghi lễ trung tâm của thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ. Đây có thể được hiểu là một hình thức diễn xướng dân gian thể hiện niềm tin về sự giáng hoặc nhập của các vị thần trong hệ thống thần điện Thờ Mẫu.

Một giá đồng thường kết hợp hài hòa nhiều yếu tố như hát văn, trang phục, múa thiêng và âm nhạc. Người thực hành tin rằng thông qua nghi lễ, họ có thể giao tiếp với các đấng thần linh và gửi gắm những mong muốn, khát vọng của mình. Trong nghi lễ, thanh đồng giữ vai trò trung gian biểu đạt giữa con người và thế giới thần linh.

Lên đồng đồng thời là một không gian nghệ thuật dân gian, nơi âm nhạc, ca từ, trang phục, màu sắc, múa và diễn xướng được kết hợp thành một tổng thể giàu tính biểu tượng. Hình thức diễn xướng xuất nhập thần cũng được ghi nhận là có những biểu hiện tương đồng với một số thực hành shaman giáo ở nhiều quốc gia trên thế giới.

Hệ thống thần linh và truyền thống “uống nước nhớ nguồn”

Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ thể hiện rõ truyền thống “uống nước nhớ nguồn” và ý thức về cội nguồn dân tộc. Trong hệ thống thần điện Tam phủ có khoảng 70 vị thần, trong đó có nhiều nhân vật lịch sử được thần linh hóa như Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão, Nguyễn Xí.

Những nhân vật này khi còn sống được ghi nhớ bởi tài năng, đức độ và những đóng góp cho đất nước, cộng đồng. Khi mất, họ tiếp tục được cộng đồng tôn kính như những vị thần linh, trở thành điểm tựa tinh thần và biểu tượng của lòng biết ơn đối với những người có công.

Thông qua hệ thống thần linh, tín ngưỡng góp phần duy trì ký ức lịch sử, truyền tải các giá trị về cội nguồn và tạo nên sự kết nối giữa quá khứ với đời sống hiện tại.

Sự giao lưu văn hóa giữa các dân tộc

Một đặc điểm đáng chú ý của Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ là tính cởi mở và khả năng tiếp nhận các yếu tố văn hóa khác nhau. Cộng đồng thực hành không bị giới hạn bởi tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp hay những khác biệt về đời sống xã hội.

Trong hệ thống thần điện có những vị thánh gắn với miền rừng núi, nơi cư trú của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số như Mường, Tày, Nùng, Dao. Hình tượng Mẫu Thượng Ngàn cùng các Quan, Chầu, Cô và những yếu tố trong nghi lễ thể hiện sự giao lưu giữa văn hóa của người Việt với văn hóa các dân tộc miền núi phía Bắc.

Trang phục dân tộc và một số điệu xá thượng trong hát văn cũng mang sắc thái văn hóa dân gian của các cộng đồng miền núi. Sự hiện diện của những yếu tố này cho thấy quá trình giao lưu văn hóa và mối quan hệ gắn bó giữa các cộng đồng dân tộc trong đời sống tín ngưỡng.

Giá trị văn hóa và vai trò của người phụ nữ

Thực hành Thờ Mẫu đáp ứng nhiều nhu cầu tinh thần trong đời sống thường nhật như cầu sức khỏe, bình an, may mắn, hạnh phúc và làm ăn thuận lợi. Những nghi lễ và lễ hội cũng tạo ra không gian để cộng đồng gặp gỡ, giao lưu và duy trì các mối quan hệ xã hội.

Việc tôn thờ hình tượng người Mẹ tối linh góp phần đề cao giá trị và vai trò của người phụ nữ trong đời sống gia đình và xã hội Việt Nam. Hình tượng Mẫu gắn với khả năng sinh sôi, bảo trợ và che chở, qua đó phản ánh những khát vọng của con người về cuộc sống an lành và sự bảo hộ của thế giới thiêng.

Bên cạnh đó, các giá trị về lòng từ bi, bác ái và sự ứng xử giữa con người với con người cũng được thể hiện thông qua việc thực hành tín ngưỡng và tham gia các hoạt động cộng đồng.

Thờ Mẫu ở miền Bắc

Miền Bắc là khu vực hình thành và phát triển mạnh của nhiều hình thức Thờ Mẫu. Từ các tục thờ Nữ thần có nguồn gốc xa xưa, một số nữ thần dần được lịch sử hóa, phong thần và trở thành những hình tượng Mẫu thần trong đời sống tín ngưỡng.

Từ khoảng thế kỷ XV, hệ thống Tam phủ, Tứ phủ phát triển rõ nét với các vị thần như Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Địa cùng nhiều Quan, Chầu, Cô và Cậu. Các nghi thức, âm nhạc và diễn xướng trong thực hành Thờ Mẫu ở miền Bắc tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng.

Thờ Mẫu ở miền Trung

Tại miền Trung, đặc biệt ở khu vực Nam Trung Bộ, tín ngưỡng Thờ Mẫu có những biểu hiện đa dạng. Bên cạnh hình thức thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ còn có tục thờ Nữ thần và Mẫu thần với những nhân vật như Tứ vị Thánh nương, Bà Ngũ Hành, Thiên Y A Na và Po Nagar.

Ở Huế, tín ngưỡng Thờ Mẫu có sự giao thoa với nhiều truyền thống tín ngưỡng và tôn giáo khác. Điện Huệ Nam vốn gắn với việc thờ nữ thần Po Nagar của người Chăm. Trong quá trình tiếp nhận, người Việt đã bản địa hóa hình tượng Po Nagar thành Thiên Y A Na, tôn là một vị thượng đẳng thần.

Sự giao thoa này cho thấy quá trình tiếp biến văn hóa diễn ra trong lịch sử, khi các cộng đồng cùng sinh sống và tiếp nhận những yếu tố tín ngưỡng của nhau.

Thờ Mẫu ở miền Nam

So với Bắc Bộ, sự phân biệt giữa Nữ thần và Mẫu thần ở Nam Bộ không phải lúc nào cũng rõ rệt. Một phần nguyên nhân được lý giải từ đặc điểm Nam Bộ là vùng đất mới của người Việt. Trong quá trình di cư và khai phá, người Việt mang theo những truyền thống tín ngưỡng từ quê hương, đồng thời tiếp nhận các yếu tố văn hóa và tín ngưỡng của những cộng đồng cư dân đã sinh sống tại đây.

Từ quá trình giao lưu đó hình thành một đời sống tín ngưỡng đa dạng với nhiều hình tượng nữ thần và Mẫu thần. Các nữ thần được thờ phụng có Bà Ngũ Hành, Tứ vị Thánh nương, Bà Thủy Long, Bà Chúa Động, Bà Tổ Cô, Bà Cố Hỷ. Các Mẫu thần tiêu biểu gồm Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Chúa Ngọc, Bà Thiên Hậu.

Một số địa phương còn lưu truyền tín ngưỡng về những vị Cô linh ứng như Cô Năm Châu Đốc, Cô Hai Châu Đốc, Cô Hai Hiên ở Sa Đéc và Cô Sáu ở Côn Đảo.

UNESCO ghi danh Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ

Theo hồ sơ đề cử được UNESCO xem xét, Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đáp ứng các tiêu chí từ R.1 đến R.5 để được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

R.1: Di sản tạo nên sự gắn kết tinh thần giữa các cộng đồng thực hành, đồng thời với tính chất cởi mở góp phần thúc đẩy sự khoan dung giữa các nhóm dân tộc và tôn giáo. Di sản được trao truyền thông qua thực hành và truyền dạy giữa các thế hệ.

R.2: Các yếu tố của di sản góp phần tăng cường nhận thức về giá trị văn hóa, thúc đẩy đối thoại và tôn trọng sự đa dạng. Trang phục, âm nhạc, vũ đạo và các hình thức diễn xướng cũng góp phần làm phong phú đời sống văn hóa cộng đồng.

R.3: Cộng đồng thực hành đã đóng góp nguồn lực cho việc duy trì lễ hội và tu bổ các di tích thờ Mẫu. Các biện pháp bảo vệ bao gồm phục hồi lễ hội, nghiên cứu khoa học, xuất bản tài liệu, tổ chức triển lãm và trình diễn, giáo dục, thành lập câu lạc bộ, cũng như tôn vinh các nghệ nhân và người thực hành tiêu biểu.

R.4: Hồ sơ đề cử được xây dựng với sự tham gia của những người thực hành, đại diện cộng đồng, nhà nghiên cứu cùng các tổ chức liên quan. Hồ sơ cũng thể hiện sự đồng thuận của cộng đồng đối với việc đề cử và các biện pháp bảo vệ di sản.

R.5: Di sản đã được đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013. Hoạt động kiểm kê được thực hiện với sự tham gia của cộng đồng địa phương và những người trực tiếp thực hành tín ngưỡng.

Giá trị của di sản trong đời sống đương đại

Việc UNESCO ghi danh Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là sự ghi nhận đối với một thực hành văn hóa đã được cộng đồng duy trì và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Không chỉ tồn tại trong không gian thờ tự, Thờ Mẫu còn được thể hiện thông qua lễ hội, âm nhạc, hát chầu văn, múa, trang phục và diễn xướng dân gian. Những yếu tố này tạo nên một không gian văn hóa tổng hợp, nơi ký ức lịch sử, tín ngưỡng, nghệ thuật và đời sống cộng đồng cùng tồn tại.

Di sản vì vậy không chỉ phản ánh niềm tin vào các vị Thánh Mẫu mà còn lưu giữ nhiều lớp giá trị văn hóa của người Việt, từ ý thức về cội nguồn, truyền thống tri ân người có công đến sự giao lưu giữa các cộng đồng dân tộc và vai trò của người phụ nữ trong đời sống xã hội.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Di sản được thực hành tại nhiều địa phương ở Việt Nam, trong đó Nam Định là một trong những trung tâm tiêu biểu của tín ngưỡng Thờ Mẫu.