Danh lam thắng cảnh Tràng An – Tam Cốc – Bích Động là quần thể cảnh quan tự nhiên và di tích lịch sử, văn hóa nằm trong vùng núi đá vôi Hoa Lư, thuộc tỉnh Ninh Bình và các khu vực Hoa Lư, Gia Viễn, Nho Quan của tỉnh Ninh Bình. Nơi đây nổi bật với hệ thống núi đá vôi, sông ngòi, hang động xuyên thủy, rừng cây và nhiều công trình tín ngưỡng, tạo nên một không gian cảnh quan đặc sắc gắn với lịch sử lâu đời của vùng đất Hoa Lư.
Quần thể hang động Tràng An
Quần thể hang động Tràng An gồm khoảng 50 hang khô và 50 hang ngập nước, với nhiều dạng địa hình như hang xuyên thủng, hang thông và hang ngầm. Các hang thường liên kết thành từng tuyến, tạo thành hệ thống hang sông độc đáo. Quá trình hòa tan và lắng đọng đá vôi trong thời gian dài hình thành nhiều nhũ đá, măng đá với hình thái đa dạng.
Dấu tích của những thời kỳ biển tiến, biển thoái được thể hiện qua các mực xâm thực và hệ thống hang động liên thông. Đặc biệt, nhiều hang ở Tràng An thường xuyên có nước ngay cả trong mùa khô, tạo nên những tuyến tham quan bằng thuyền giữa núi đá và sông nước.
Một số hang tiêu biểu gồm:
- Hang Địa Linh có chiều dài và cấu trúc đa dạng, bên trong có ngã ba dẫn đến ba hướng. Vòm hang có nơi cao tới 7–8 m, với nhiều hình khối đá tạo nên cảnh quan kỳ thú khi có ánh sáng chiếu vào.
- Hang Tối dài khoảng 320 m, có nhiều đoạn hẹp, vòm thấp và những khoảng trống rộng. Một số nhũ đá lớn tạo thành khu vực thường được gọi là “Màn vóc”; trong hang còn có ngách Lầm.
- Hang Sáng dài khoảng 120 m, tương đối thoáng và có ánh sáng tự nhiên vừa đủ để quan sát nhũ đá trên trần và vách hang.
- Hang Nấu Rượu dài khoảng 250 m, vòm cao 3–5 m. Tên gọi gắn với việc người dân từng phát hiện chum, vò sành và nậm rượu trong hang. Dân gian cũng lưu truyền câu chuyện vua Đinh từng chưng cất rượu tại đây.
- Hang Ba Giọt dài khoảng 156 m, có vòm cao khoảng 1,5–2,5 m. Trước cửa hang có một khối đá chìm mang hình dáng giống con rùa.
Tràng An không chỉ có giá trị về địa chất và cảnh quan mà còn chứa đựng nhiều dấu tích lịch sử, văn hóa. Tiêu biểu có phủ Đột hay đền Trình, thờ Nhị vị Thánh Tiền là Tả Thanh Trù và Hữu Thanh Trù; đền Trần, còn gọi là đền Nội Lâm hay đền Vụng Thắm, thờ Quý Minh Đại vương; và phủ Khống, thờ Đinh Công Tiết chế, một vị quan thời Đinh.
Khu vực này còn phát hiện nhiều di chỉ khảo cổ như hang Bói, hang Trống, mái đá Chợ và mái đá Ông Hay, cung cấp những tư liệu quan trọng về quá trình cư trú của con người trong khu vực núi đá vôi Hoa Lư từ thời tiền sử.
Tam Cốc và Bích Động
Tam Cốc – Bích Động nằm trong vùng núi đá vôi Hoa Lư, nổi bật với dòng sông Ngô Đồng uốn lượn qua núi, các hang động xuyên thủy và hệ thống di tích tôn giáo, lịch sử.
Tuyến Tam Cốc gồm ba hang liên tiếp:
- Hang Cả, còn gọi là hang Ngoài hoặc hang Lớn, dài khoảng 180 m, rộng khoảng 30 m, trần cao trên 5 m. Hang có nhiều nhũ đá đẹp và ít bị ảnh hưởng bởi nước lũ do vòm hang cao.
- Hang Hai, còn gọi là hang Giữa hoặc hang Trung, dài khoảng 90 m, có phần giữa hơi thắt lại, trần cao khoảng 3,5 m và nhiều nhũ đá với hình dạng phong phú.
- Hang Ba, còn gọi là hang Bé, dài hơn 80 m, trần dưới 3 m. Do thường xuyên bị ngập nước khi mưa lớn, một số nhũ đá trong hang đã bị bào mòn.
Sau Hang Ba là không gian sông, suối, rừng và núi, kết thúc tại khu vực đền Nội Lâm, nơi thờ Cao Sơn Đại vương.
Bên cạnh cảnh quan Tam Cốc, chùa và động Bích Động là điểm nhấn nổi bật của khu vực. Quần thể kiến trúc được xây dựng dựa vào địa hình núi đá và hang động, tạo thành một tổng thể hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên. Chùa được bố cục thành ba tầng theo kiểu “tam tòa”, gồm chùa Hạ ở phía dưới, chùa Trung ở lưng chừng núi và chùa Thượng ở vị trí cao nhất. Các hang đá, vách núi và những ngọn tháp được kết hợp trong cùng một không gian, tạo nên vẻ cổ kính và linh thiêng.
Theo văn bia và tư liệu lịch sử, khu vực này từng có tên Bích Sơn. Chùa được khởi dựng từ thời Lê Trung Hưng, gắn với các vị sư Trí Kiên và Trí Thể. Năm Giáp Ngọ 1774, chúa Trịnh Sâm đi tuần qua đây và cho khắc hai chữ “Bích Động” trên vách đá. Từ đó, tên gọi Bích Động được sử dụng cho quần thể chùa và động.
Bích Động cũng có giá trị lịch sử trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Khu vực này từng có Công binh xưởng Phan Đình Phùng, nơi sản xuất vũ khí, đồng thời được sử dụng để cất giữ lương thực, in tài liệu tuyên truyền và huấn luyện lực lượng bộ đội, du kích địa phương.
Giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan
Tràng An – Tam Cốc – Bích Động nằm trong không gian văn hóa của vùng Cố đô Hoa Lư, nơi từng là kinh đô của nhà Đinh và Tiền Lê, đồng thời gắn với nhiều truyền thuyết, lễ hội và di tích lịch sử.
Lễ hội truyền thống Cố đô Hoa Lư được tổ chức từ ngày mồng 6 đến mồng 8 tháng 3 âm lịch hằng năm. Tại khu vực Tràng An, lễ hội đền Trần diễn ra vào ngày 18 tháng 3 âm lịch để tưởng nhớ Quý Minh Đại vương, kết hợp nghi lễ với hành trình trên sông và qua hệ thống hang động.
Trong khu danh thắng còn lưu giữ nhiều di vật, cổ vật bằng đá, đồng, gỗ và các chất liệu khác, chủ yếu có niên đại từ thời Nguyễn. Cùng với hệ thống di tích, các hiện vật khảo cổ và cảnh quan núi đá vôi, những tư liệu này góp phần phản ánh quá trình cư trú, tín ngưỡng và phát triển văn hóa lâu dài của cư dân Hoa Lư.
Tràng An – Tam Cốc – Bích Động nổi bật bởi sự kết hợp giữa địa chất, địa mạo, cảnh quan tự nhiên, khảo cổ học và lịch sử văn hóa. Giá trị của khu vực không chỉ nằm ở hệ thống hang động xuyên thủy và núi đá vôi mà còn ở sự hiện diện của các di tích, di chỉ khảo cổ và không gian văn hóa gắn với Cố đô Hoa Lư.
Ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg, xếp hạng Danh lam thắng cảnh Tràng An – Tam Cốc – Bích Động là Di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2014, Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới, trở thành di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam.
