Chùa Tây Phương, còn gọi là Sùng Phúc tự hoặc chùa Tây, tọa lạc trên đỉnh đồi Câu Lâu thuộc xã Tây Phương, thành phố Hà Nội. Đây là một trong những di tích kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của Việt Nam, nổi bật với quần thể kiến trúc gỗ đặc sắc và hệ thống tượng Phật, tượng La Hán có giá trị nghệ thuật cao.
Theo một số nghiên cứu, chùa Tây Phương đã được xây dựng với quy mô lớn từ năm 1554, dưới triều Mạc Phúc Nguyên, niên hiệu Quang Bảo năm thứ nhất. Đến năm 1660, chúa Trịnh Tạc cho tu sửa chùa và dựng Tam quan. Dưới thời vua Lê Huy Tông, Uy vương Trịnh Giang tiếp tục cho tu sửa và tạc thêm tượng Phật.
Chùa quay về hướng Đông, từ đây có thể nhìn ra gò Đồng Sộng và gò Kim Quy, phía Tây có dòng Tích Giang, phía Nam là núi Con Voi, phía Đông Nam có núi Lý Ngư và phía Tây Bắc hướng về núi Ba Vì. Vị trí này tạo nên một không gian kiến trúc gắn kết chặt chẽ với địa hình tự nhiên của vùng bán sơn địa phía Tây Hà Nội.
Kiến trúc chùa Tây Phương
Quần thể chùa Tây Phương gồm Tam quan hạ, Tam quan thượng, miếu Sơn thần, chùa chính, nhà Tổ – nhà Mẫu và nhà khách. Các công trình được bố trí trên sườn và đỉnh núi Câu Lậu, tạo thành một tổng thể vừa phù hợp địa hình vừa thể hiện rõ nguyên tắc tổ chức kiến trúc truyền thống.
Tam quan hạ nằm sát chân núi, gồm bốn trụ biểu. Hai trụ giữa cao hơn, phía trên trang trí hình tứ phượng chầu, bên dưới là ô lồng đèn, thân trụ soi gờ kẻ chỉ và phần đế tạo hình cổ bồng. Hai trụ bên có cấu tạo tương tự nhưng phía trên đắp búp sen, mặt trước trang trí câu đối chữ Hán.
Tam quan thượng được xây trên nền đá ong, gồm bốn cột gạch. Hai cột ngoài có đỉnh trang trí búp sen, phía dưới là hệ thống đấu vuông, ô lồng đèn và các chi tiết đắp nổi. Hai cột lớn phía trong cao hơn, phần đỉnh tạo hình đuôi phượng và lá lật. Các chi tiết trang trí tạo nên vẻ uy nghiêm cho lối vào khu chùa chính.
Bên trái chùa là miếu Sơn thần, còn gọi là đền Đức Ông. Công trình có quy mô nhỏ, gồm bốn gian, xây theo kiểu tiền đao hậu đốc và lợp ngói ri, vừa thờ Sơn thần vừa thờ Đức Ông.
Chùa chính
Chùa chính nằm trên đỉnh núi Câu Lậu, có mặt bằng hình chữ “Công”, gồm Tiền đường, Trung đường và Thượng điện. Ba tòa đều sử dụng kết cấu khung gỗ, kiểu chồng diêm, hai tầng tám mái với các đầu đao cong vút. Khoảng giữa hai tầng mái là phần cổ diêm được bưng kín bằng các tấm ván đố.
Tiền đường và Thượng điện đều có 5 gian 2 chái, trong khi Trung đường thu hẹp còn 3 gian 2 chái nhưng có mái thượng diêm cao hơn, tạo điểm nhấn cho toàn bộ công trình. Hệ thống khung gỗ được liên kết bằng các hàng xà ngang, xà dọc và các bộ vì theo kiểu chồng rường bẩy hiên, kết hợp với cột trốn.
Chân cột được đặt trên những chân tảng đá lớn, nhiều chân tảng chạm hình hoa sen. Mái chùa lợp ngói mũi hài cỡ lớn, bên dưới có lớp ngói lót với nhiều màu sắc. Hệ thống này vừa tạo hiệu quả trang trí vừa mang những ý nghĩa biểu tượng gắn với Phật giáo.
Phần mái được trang trí công phu với rồng, lân, vân xoắn và các mô típ truyền thống. Bờ nóc, bờ dải, đầu đao và guột đều được tạo hình cầu kỳ. Rồng xuất hiện ở nhiều vị trí với những tư thế khác nhau, trong khi lân, hoa văn mây xoắn và các mô típ thực vật tạo nên sự phong phú cho tổng thể kiến trúc.
Nghệ thuật trang trí không chỉ tập trung ở mái mà còn xuất hiện trên các vì nóc, xà bẩy, ván lá gió, diềm mái và nhiều cấu kiện gỗ khác. Những đề tài quen thuộc như vân mây, hổ phù, tứ linh, tứ quý, cánh sen, lá đề, hoa lá cách điệu được thể hiện bằng kỹ thuật chạm khắc tinh tế.
Nhà Tổ – nhà Mẫu có ba gian hai dĩ, kết cấu theo kiểu chữ “Nhị”. Không gian bên ngoài thờ Tổ, bên trong thờ Mẫu. Các bộ vì được tạo theo kiểu vì kèo giá chiêng, kết hợp với hệ thống chạm khắc hoa lá, đao mác cách điệu.
Đặc biệt, các mảng cốn được trang trí bằng những hình tượng cây cỏ và tứ quý như mai, tùng, cúc, trúc. Những đề tài như mai điểu, trúc tước, cúc điệp, tùng lộc thể hiện sự kết hợp giữa nghệ thuật trang trí và tư tưởng thẩm mỹ truyền thống.
Nhà khách nằm bên phải chùa, được phục dựng trong thời gian gần đây, gồm bảy gian, tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ri và hệ thống vì gỗ theo kiểu truyền thống.
Nghệ thuật tượng Phật và giá trị di sản
Nếu kiến trúc tạo nên diện mạo đặc biệt của chùa Tây Phương thì hệ thống tượng Phật, tượng La Hán và tượng thờ chính là giá trị nổi bật làm nên danh tiếng của di tích. Các pho tượng phần lớn được tạc bằng gỗ mít, với kỹ thuật tạo hình và chạm khắc đạt trình độ cao.
Nhiều pho tượng có niên đại khoảng cuối thế kỷ XVIII, một số được bổ sung hoặc tạc vào thế kỷ XIX. Trong đó nổi bật là tượng Tuyết Sơn, Thập bát vị La Hán, Bát Bộ Kim Cương cùng nhiều tượng Phật và tượng thờ khác.
Các tượng La Hán tại Tây Phương đặc biệt giàu tính biểu cảm. Khuôn mặt, ánh mắt, tư thế, cơ thể và trang phục được nghệ nhân thể hiện với nhiều trạng thái khác nhau, tạo nên một thế giới nhân vật sinh động. Những đặc điểm của con người được diễn tả trực tiếp, từ tuổi tác, nét mặt đến trạng thái tâm lý, giúp các pho tượng vượt khỏi tính chất minh họa tôn giáo đơn thuần để trở thành những tác phẩm điêu khắc có giá trị nghệ thuật độc lập.
Nghệ thuật điêu khắc tại Tây Phương cũng gắn chặt với kiến trúc. Từ đầu bẩy, cốn, xà nách đến ván long và các cấu kiện gỗ đều được trang trí bằng những mô típ truyền thống như lá dâu, lá đề, hoa sen, hoa cúc, rồng, phượng, hổ phù, tứ linh và tứ quý. Các mảng chạm vừa có tác dụng trang trí vừa tạo nên sự thống nhất giữa không gian thờ tự và hệ thống tượng.
Chính sự kết hợp giữa kiến trúc, điêu khắc và không gian núi Câu Lậu đã tạo nên một tổng thể nghệ thuật đặc sắc. Chùa Tây Phương thường được ví như một “bảo tàng tượng Phật” bởi số lượng, chất lượng và giá trị biểu cảm của hệ thống tượng cổ được lưu giữ tại đây.
Về lịch sử, chùa Tây Phương còn là tư liệu quan trọng phản ánh quá trình phát triển của Phật giáo và tín ngưỡng Việt Nam. Hệ thống bia đá, minh văn, hoành phi, câu đối cùng những truyền thuyết dân gian góp phần lưu giữ ký ức về nhiều giai đoạn lịch sử của di tích.
Kiến trúc chùa cũng phản ánh sự giao thoa và chuyển biến của tư tưởng Phật, Lão, Nho trong lịch sử Việt Nam, đặc biệt từ cuối thời Lê Sơ, qua thời Mạc đến thời Lê Trung Hưng. Những đặc điểm như kiến trúc hai tầng tám mái, các hình thức trang trí mang ý nghĩa âm dương, ngũ hành và những biểu tượng Phật giáo cho thấy sự kết hợp giữa tín ngưỡng, triết lý và nghệ thuật trong không gian thờ tự.
Bên cạnh di sản vật thể, lễ hội chùa Tây Phương là một bộ phận quan trọng trong đời sống văn hóa địa phương. Lễ hội gồm các nghi thức tế cáo trời đất, nghi lễ cúng Phật cùng nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian, góp phần duy trì mối liên hệ giữa di tích với cộng đồng.
Chùa Tây Phương vì thế không chỉ là một công trình tôn giáo mà còn là một di sản tổng hợp, nơi kiến trúc, điêu khắc, tín ngưỡng, lịch sử và sinh hoạt văn hóa dân gian cùng tồn tại. Những giá trị ấy giúp di tích trở thành một địa điểm quan trọng trong nghiên cứu mỹ thuật cổ truyền Việt Nam và lịch sử Phật giáo nước ta.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc, điêu khắc và văn hóa, Di tích kiến trúc nghệ thuật Chùa Tây Phương được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014.
