Đền Trần và chùa Phổ Minh nằm tại thôn Tức Mạc, phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình, là cụm di tích tiêu biểu của thời Trần tại Nam Định và một trong những quần thể lịch sử, văn hóa quan trọng của Việt Nam.
Tức Mặc là quê hương của nhà Trần. Triều Trần tồn tại từ 1225 đến 1400, kéo dài 175 năm và để lại nhiều dấu ấn quan trọng trong lịch sử dân tộc trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa và tư tưởng. Đây cũng là triều đại đã ba lần đánh bại quân Nguyên – Mông vào các năm 1258, 1285 và 1288.
Đền Trần và chùa Phổ Minh vừa là nơi tưởng niệm các vua Trần, các thành viên hoàng tộc và những danh nhân thời Trần, vừa là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo quan trọng của vùng đồng bằng sông Hồng.
Đền Trần
Đền Trần hiện gồm Ngũ môn, sân trước, hồ nước, nghi môn, sân trong, giải vũ, đền Thiên Trường, đền Cố Trạch và đền Trùng Hoa.
Ngũ môn
Ngũ môn nằm ở phía ngoài cùng của khu di tích, gồm năm cửa, trong đó có ba cửa lớn và hai cửa nhỏ. Cửa chính cao khoảng 10,6 m, được xây theo kiểu chồng diêm hai tầng, tạo nên diện mạo uy nghi cho lối vào khu đền.
Sau Ngũ môn là sân trước và hồ nước rộng khoảng 1.000 m², tạo khoảng không gian chuyển tiếp trước khi vào khu vực các đền chính.
Đền Thiên Trường
Đền Thiên Trường nằm ở vị trí trung tâm và là công trình quan trọng nhất của khu đền Trần. Đền được dựng trên nền hành cung Thiên Trường xưa, nơi các vua Trần thường lui về trong thời gian trị vì.
Khi mới khởi dựng, đền gồm ba gian bằng gỗ lim. Đến niên hiệu Long Đức 2 (1733), công trình được mở rộng với năm gian tiền đường.
Quần thể đền gồm nghi môn, sân trong, hai dãy giải vũ, tiền đường, thiêu hương, tả vu, hữu vu và hậu cung.
Tiền đường dài khoảng 12 m, rộng 6,6 m, gồm năm gian, kết cấu chủ yếu bằng gỗ lim. Hai cánh cửa gian giữa được chạm hình lưỡng long chầu nguyệt, mang phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê. Các chân tảng đá được chạm hình cánh sen, gợi nhắc phong cách nghệ thuật thời Trần.
Thiêu hương có mặt bằng hình vuông, kết cấu gỗ lim, bộ vì kiểu chồng rường, trên mái và các đầu đao trang trí hình mây, rồng chầu.
Hậu cung có hai lớp mái, hệ thống cửa gỗ lim được chạm khắc công phu. Trên các cánh cửa còn có những bài thơ chữ Hán được thể hiện bằng nhiều thể chữ khác nhau.
Đền Cố Trạch
Đền Cố Trạch nằm ở phía Đông đền Thiên Trường, là nơi thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, vị danh tướng kiệt xuất của nhà Trần và dân tộc Việt Nam.
Đền có bố cục gồm nghi môn, sân trong, giải vũ, tiền đường, thiêu hương, tả vu, hữu vu, trung đường và hậu cung.
Tiền đường gồm năm gian, kết cấu gỗ lim. Thiêu hương có dạng phương đình bốn mái. Hai dãy tả vu, hữu vu gồm ba gian. Trung đường và hậu cung tạo thành không gian thờ tự phía trong.
Đền Cố Trạch là nơi diễn ra nhiều hoạt động tưởng niệm Hưng Đạo Đại vương, đặc biệt trong lễ hội tháng Tám hàng năm.
Đền Trùng Hoa
Đền Trùng Hoa nằm ở phía Tây đền Thiên Trường, được xây dựng để thờ 14 vị vua Trần.
Công trình gồm tiền đường, thiêu hương, trung đường và cung cấm. Các tòa nhà sử dụng kết cấu gỗ lim, mái bốn phía với những đầu đao cong mềm mại.
Tiền đường dài khoảng 15,7 m, rộng 5,9 m; thiêu hương có dạng phương đình hai tầng tám mái; trung đường nối với thiêu hương và hai dãy tả vu, hữu vu. Hậu cung gồm ba gian, kết cấu gỗ lim, chân cột đặt trên các chân tảng đá chạm hình cánh sen.
Các công trình trong khu vực đền Thiên Trường được bố trí cân đối theo trục kiến trúc, tạo nên tổng thể hài hòa và trang nghiêm.
Chùa Phổ Minh
Chùa Phổ Minh, tên chữ Phổ Minh tự, nằm ngay gần đền Trần và là một trong những ngôi chùa có giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật thời Trần.
Chùa gồm tam quan, ao sen, sân chùa, nhà bia, tháp Phổ Minh, chùa chính, hành lang, hậu điện, phủ Mẫu, nhà Tổ, tăng phòng và khu tháp mộ.
Tam quan và sân chùa
Tam quan dài khoảng 8,42 m, rộng 8,98 m, gồm ba gian, kết cấu kiểu cổ đẳng hai tầng bốn mái. Trên tam quan có đại tự bốn chữ Hán “Đại Hùng bảo điện”.
Sân chùa rộng, trong khuôn viên còn lưu giữ nhiều dấu tích kiến trúc cổ như chân tảng đá chạm cánh sen, cột kinh và cây hương đá.
Hai cột kinh bằng đá có hình bát giác, trên thân chạm kinh Phật, phần đầu trang trí cánh sen và búp sen. Các chân tảng đá cánh sen xung quanh mang đặc trưng nghệ thuật thời Trần thế kỷ XIII–XIV.
Nhà bia trong chùa còn lưu giữ những tấm bia có niên đại từ thời Lê Trung Hưng đến thời Nguyễn, góp phần cung cấp tư liệu về lịch sử tồn tại và tu bổ của di tích.
Tháp Phổ Minh
Tháp Phổ Minh là biểu tượng nổi bật nhất của chùa và là một trong những công trình kiến trúc thời Trần còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn.
Tháp có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh khoảng 5,2 m và cao khoảng 19,5 m, gồm đế, thân và phần đỉnh. Tháp được xây dựng với nhiều tầng, các tầng dưới bằng đá và gạch, phần đỉnh tạo hình búp sen.
Các chi tiết trang trí trên tháp thể hiện trình độ cao của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc thời Trần, đặc biệt là hình tượng hoa sen.
Chùa chính
Chùa chính có mặt bằng kiểu chữ “Công”, gồm tiền đường, thiêu hương và thượng điện.
Tiền đường có chín gian, kết cấu gỗ lim. Cánh cửa ở gian giữa được chạm hình rồng chầu mặt nguyệt trong khung lá đề. Hình rồng có thân thon, uốn khúc, đầu ngẩng cao và mào lửa dài, mang những đặc điểm tiêu biểu của nghệ thuật trang trí thời Trần.
Thiêu hương gồm ba gian, kết cấu gỗ lim, giao mái với tiền đường. Thượng điện cũng gồm ba gian, hệ thống cột và chân tảng được chạm khắc hình cánh sen.
Ngoài ra, khuôn viên chùa còn có nhà Tổ, phủ Mẫu, hành lang, hậu điện, tăng phòng và khu tháp mộ, tạo thành một quần thể Phật giáo có quy mô và giá trị nghệ thuật cao.
Lễ hội đền Trần
Đền Trần và chùa Phổ Minh là trung tâm của nhiều hoạt động tín ngưỡng, văn hóa truyền thống. Trong đó nổi bật nhất là Lễ hội Khai ấn đền Trần đầu xuân và lễ hội tháng Tám tưởng niệm Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.
Lễ Khai ấn diễn ra vào dịp đầu năm tại đền Thiên Trường, gắn với truyền thống tưởng nhớ triều Trần và cầu mong một năm mới bình an, thuận lợi.
Lễ hội tháng Tám được tổ chức vào dịp tưởng niệm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương, với nhiều nghi lễ và hoạt động văn hóa dân gian.
Cùng với các công trình kiến trúc, lễ hội góp phần duy trì ký ức về triều Trần và những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Giá trị lịch sử và kiến trúc
Đền Trần và chùa Phổ Minh là quần thể di tích có giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc, điêu khắc và tín ngưỡng. Hệ thống công trình nơi đây phản ánh nhiều lớp lịch sử từ thời Trần, Hậu Lê đến thời Nguyễn, trong đó đặc biệt nổi bật là những dấu ấn nghệ thuật thời Trần qua các hình tượng rồng, hoa sen và cách tổ chức không gian kiến trúc.
Đây cũng là nơi gắn với quê hương và sự nghiệp của các vua Trần, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng nhiều nhân vật lịch sử của triều Trần.
Với những giá trị đặc biệt đó, Đền Trần và chùa Phổ Minh được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, trở thành một trong những quần thể di tích tiêu biểu nhất của Nam Định và hệ thống di sản thời Trần ở Việt Nam.
