Quần thể danh thắng Tràng An nằm ở cực Nam của đồng bằng châu thổ sông Hồng, cách Hà Nội khoảng 90 km về phía Đông Nam. Đây là một không gian di sản đặc biệt, nơi cảnh quan núi đá vôi, sông nước, hang động, rừng tự nhiên và các di tích lịch sử, văn hóa cùng tồn tại trong một tổng thể thống nhất.
Ngày 23/6/2014, tại Kỳ họp lần thứ 38 của Ủy ban Di sản Thế giới diễn ra tại thủ đô Doha, Qatar, Ủy ban Di sản Thế giới chính thức quyết định ghi danh Quần thể danh thắng Tràng An của tỉnh Ninh Bình vào Danh mục Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới. Tràng An trở thành di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh đồng thời với các giá trị về văn hóa và thiên nhiên.
Quần thể có diện tích khoảng 6.172 ha, vùng đệm rộng khoảng 6.079 ha, trải rộng trên địa bàn thành phố Ninh Bình, thị xã Tam Điệp và các huyện Hoa Lư, Gia Viễn, Nho Quan của tỉnh Ninh Bình. Khu di sản gồm ba khu vực liền kề là Di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư, Khu danh thắng Tràng An – Tam Cốc – Bích Động và Rừng đặc dụng Hoa Lư.
Sự kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên và các dấu tích lịch sử, văn hóa đã tạo nên một không gian đặc biệt, trong đó núi đá vôi, thung lũng, sông ngòi, hang động, rừng cây, đền, chùa và các di tích lịch sử có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.
Cảnh quan karst và lịch sử hình thành
Phần lớn diện tích Quần thể danh thắng Tràng An nằm trên khối đá vôi có tuổi địa chất hơn 250 triệu năm. Đây là một vùng bán sơn địa có địa hình phát triển theo hướng Tây Bắc – Đông Nam, thấp dần về phía Nam và Đông Nam.
Qua quá trình vận động địa chất kéo dài hàng trăm triệu năm, cùng tác động của nước, khí hậu nhiệt đới ẩm và những biến động mực nước biển, khối đá vôi Tràng An hình thành một hệ thống địa hình karst đa dạng. Những dải núi đá vôi đan xen với các thung lũng, hố sụt karst, bồn địa, vách đá dựng đứng và các vùng trũng có độ cao khác nhau.
Nhiều thung lũng và hố sụt đã phát triển đến mức trở thành những vùng trũng karst ngập nước hoặc đầm lầy. Chúng được kết nối với nhau bằng mạng lưới sông, suối và các hang động xuyên thủy. Chính hệ thống thủy văn đặc biệt này tạo nên đặc trưng của cảnh quan Tràng An, nơi nhiều tuyến đường thủy tự nhiên xuyên qua núi đá và hang động.
Các hang động tại Tràng An không chỉ có giá trị về cảnh quan mà còn là những không gian quan trọng đối với nghiên cứu lịch sử cư trú của con người. Sự thay đổi của mực nước biển, mực nước ngầm và môi trường tự nhiên trong quá khứ đã để lại những lớp trầm tích, dấu tích động vật và dấu vết hoạt động của con người trong nhiều hang động.
Bao phủ trên các dãy núi đá vôi là hệ thống thảm thực vật tự nhiên phong phú. Đáng chú ý là khu Rừng đặc dụng Hoa Lư ở phía Tây và Tây Nam, góp phần duy trì tính liên tục của hệ sinh thái rừng và tạo nên nền xanh tự nhiên bao quanh các dãy núi đá.
Cảnh quan Tràng An vì vậy không chỉ được hình thành bởi những ngọn núi đá vôi riêng lẻ mà là một hệ thống địa mạo phức tạp gồm núi dạng nón, tháp karst, sống núi, hố sụt, thung lũng, bồn địa, sông ngầm, hang động và các vùng ngập nước. Sự đan xen này tạo nên một cảnh quan liên tục, trong đó nước và đá cùng định hình không gian.
Đối với du khách, trải nghiệm đặc trưng của Tràng An là di chuyển bằng thuyền trên những dòng nước len qua các dãy núi, lần lượt đi qua những hang động xuyên thủy và các thung lũng kín. Tuy nhiên, phía sau cảnh quan tưởng như tĩnh lặng ấy là một lịch sử địa chất và môi trường kéo dài hàng trăm triệu năm.
Dấu tích cư trú của con người và giá trị văn hóa
Một trong những giá trị nổi bật của Tràng An nằm ở mối quan hệ lâu dài giữa con người với môi trường tự nhiên. Các nghiên cứu khảo cổ học cho thấy con người đã cư trú và thích ứng với môi trường Tràng An trong hơn 30.000 năm.
Trong khoảng thời gian này, khu vực đã trải qua những thay đổi lớn về địa chất, khí hậu và mực nước biển. Có những thời kỳ các khu vực hiện nay là thung lũng, hang động và núi đá từng có điều kiện môi trường khác với ngày nay. Những biến đổi từ môi trường lục địa sang môi trường ven biển, đảo và trở lại môi trường lục địa đã tác động trực tiếp đến cách con người sinh sống và khai thác tài nguyên.
Các nghiên cứu khảo cổ kết hợp với phục dựng môi trường cổ đã cung cấp những bằng chứng quan trọng về quá trình thích ứng của cộng đồng cư dân cổ với những thay đổi của môi trường. Các di tích trong hang động và thung lũng giúp nghiên cứu mối quan hệ giữa con người, động vật, thực vật và điều kiện tự nhiên qua nhiều giai đoạn.
Tràng An vì vậy được xem là một kho tư liệu đặc biệt về lịch sử cư trú và thích ứng của con người ở Đông Nam Á, nhất là trong giai đoạn từ Hậu kỳ Pleistocene đến Holocene. Những dữ liệu này có giá trị không chỉ đối với khảo cổ học Việt Nam mà còn đối với nghiên cứu sự phát triển của con người trong bối cảnh biến đổi môi trường ở khu vực Đông Nam Á.
Bên cạnh các giá trị khảo cổ và tự nhiên, Tràng An còn là một không gian văn hóa được hình thành qua nhiều thế hệ. Các công trình tín ngưỡng như đền, chùa, phủ được xây dựng trong những thung lũng, bên sườn núi hoặc dựa vào các vách đá. Kiến trúc cổ, mái ngói phủ rêu, cây xanh và địa hình đá vôi tạo nên mối liên hệ đặc biệt giữa văn hóa tâm linh và cảnh quan tự nhiên.
Cố đô Hoa Lư, nằm trong phạm vi khu di sản, là dấu tích quan trọng của kinh đô nước Đại Cồ Việt dưới thời Đinh và Tiền Lê. Không gian Hoa Lư với núi đá bao bọc, các thung lũng và hệ thống sông ngòi từng tạo nên điều kiện tự nhiên thuận lợi cho việc phòng thủ và tổ chức kinh đô.
Các di tích như đền vua Đinh Tiên Hoàng, đền vua Lê Đại Hành cùng nhiều dấu tích khảo cổ khác góp phần phản ánh lịch sử hình thành nhà nước Đại Cồ Việt và quá trình phát triển của vùng đất Hoa Lư.
Ở khu vực Tràng An và Tam Cốc – Bích Động, các công trình tín ngưỡng tiếp tục tạo nên sự gắn kết giữa con người với cảnh quan. Những địa điểm như đền Trần, chùa Bích Động và các đền, phủ trong khu vực vừa là không gian tín ngưỡng vừa trở thành những điểm kết nối giữa đời sống cộng đồng và môi trường tự nhiên.
Sự hiện diện lâu dài của con người không làm mất đi cấu trúc cơ bản của cảnh quan karst. Ngược lại, các giá trị văn hóa được hình thành và phát triển trong sự thích ứng với địa hình núi đá, sông nước và hang động. Đây chính là đặc điểm quan trọng giúp Tràng An trở thành một di sản hỗn hợp có giá trị nổi bật.
Ba tiêu chí UNESCO ghi danh Tràng An
Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản Thế giới dựa trên ba tiêu chí, gồm tiêu chí (v), tiêu chí (vii) và tiêu chí (viii).
Tiêu chí (v) về văn hóa
Tràng An là một ví dụ nổi bật về sự tương tác giữa con người và môi trường tại Đông Nam Á trong hơn 30.000 năm lịch sử phát triển của con người.
Các nghiên cứu khảo cổ và phục dựng môi trường cổ đã làm rõ mối quan hệ giữa hoạt động cư trú của con người với những biến đổi địa chất và môi trường của khối karst Tràng An. Những thay đổi giữa môi trường lục địa, ven biển và đảo đã tạo ra nhiều thách thức đối với cộng đồng cư dân cổ, đồng thời thúc đẩy những phương thức thích ứng khác nhau.
Đặc biệt, những biến động diễn ra vào cuối và ngay sau thời kỳ băng hà cuối cùng đã làm thay đổi đáng kể môi trường sống trong khu vực. Sự gia tăng và suy giảm của mực nước biển, cùng với những biến đổi về khí hậu và mực nước ngầm, tác động trực tiếp đến không gian cư trú của con người.
Các bằng chứng khảo cổ tại Tràng An vì vậy cung cấp một nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu cách con người thích ứng với những biến đổi môi trường mạnh mẽ trong lịch sử gần đây của Trái đất.
Giá trị của Tràng An còn nằm ở mức độ bảo tồn tương đối tốt của cảnh quan và các dấu tích khảo cổ. Đây là một trong những địa điểm có giá trị ở Đông Nam Á vẫn còn lưu giữ được nhiều đặc điểm tự nhiên và văn hóa quan trọng, giúp các nhà nghiên cứu theo dõi mối quan hệ giữa con người và môi trường qua thời gian dài.
Tiêu chí (vii) về vẻ đẹp thẩm mỹ
Tràng An sở hữu một trong những cảnh quan karst nhiệt đới đặc sắc, với những dãy núi đá vôi và núi hình nón cao, các vách đá dựng đứng, thung lũng ngập nước, hố sụt và hệ thống sông ngầm, hang động nối tiếp nhau.
Nhiều vách núi có độ cao khoảng 200 m, tạo nên những bức tường đá tự nhiên bao quanh các thung lũng. Các sống núi sắc cạnh liên kết những khối núi, trong khi những vùng trũng và thung lũng ngập nước được kết nối bởi hệ thống dòng chảy và hang động xuyên thủy.
Sự kết hợp giữa núi đá, mặt nước, rừng cây và bầu trời tạo nên một cảnh quan luôn thay đổi theo thời tiết và thời gian trong ngày. Sương sớm, mây chiều, ánh sáng trên mặt nước và màu xanh của thảm thực vật làm nổi bật cấu trúc địa hình của khu vực.
Việc di chuyển bằng những chiếc thuyền truyền thống đưa con người đi sâu vào hệ thống sông nước và hang động, tạo nên một phương thức đặc biệt để cảm nhận cảnh quan. Những ngọn núi cao, hang động tối sâu, dòng nước tĩnh lặng cùng các công trình đền, chùa nằm giữa thiên nhiên tạo thành một không gian trong đó giá trị tự nhiên và giá trị văn hóa không thể tách rời.
Tiêu chí (viii) về địa chất và địa mạo
Tràng An là một ví dụ nổi bật về quá trình tiến hóa của cảnh quan karst đá vôi nhiệt đới ẩm. Khu vực thể hiện rõ nhiều dạng địa hình karst, bao gồm nón karst, tháp karst, hố sụt, bồn địa, vùng trũng ngập nước, hang ngập, sông ngầm và các hệ thống hang động chứa trầm tích.
Đặc biệt có ý nghĩa khoa học là sự hiện diện của nhiều dạng địa hình chuyển tiếp trong cùng một cảnh quan. Từ những khu vực karst dạng chóp nón, nơi các nón đá liên kết với nhau bằng các sống núi sắc, đến những tháp karst đứng riêng lẻ trên các bề mặt bóc mòn phủ trầm tích, Tràng An thể hiện khá rõ quá trình biến đổi của cảnh quan karst theo thời gian.
Một trong những giá trị nổi bật của Tràng An là khả năng phản ánh mối quan hệ giữa tiến hóa karst và những biến động mực nước biển, mực nước ngầm.
Trong các thời kỳ Pleistocene và Holocene, rìa khối núi Tràng An từng nhiều lần chịu ảnh hưởng của biển. Những đợt biển tiến và thoái đã tác động đến hệ thống hang động, thung lũng và các dạng địa hình karst, để lại những dấu tích giúp các nhà khoa học nghiên cứu quá trình tiến hóa của cảnh quan.
Sự hiện diện đồng thời của các dạng địa hình karst và bằng chứng về những biến động mực nước trong quá khứ giúp Tràng An có ý nghĩa khoa học đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử địa chất, địa mạo và biến đổi môi trường.
Bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Việc UNESCO ghi danh Tràng An vào Danh mục Di sản Thế giới không chỉ ghi nhận những giá trị đã được hình thành trong hàng triệu năm mà còn đặt ra yêu cầu lâu dài về bảo vệ tính toàn vẹn và tính xác thực của toàn bộ khu di sản.
Công tác bảo tồn Tràng An cần được thực hiện trên cơ sở kết hợp giữa bảo vệ cảnh quan tự nhiên, hệ sinh thái, di tích lịch sử, khảo cổ học và đời sống văn hóa cộng đồng. Đây là một nhiệm vụ phức tạp bởi di sản có quy mô lớn, bao gồm nhiều dạng địa hình và nhiều loại hình giá trị khác nhau.
Các hoạt động xây dựng, giao thông, du lịch, khai thác tài nguyên và phát triển dân cư cần được quản lý phù hợp để hạn chế tác động đến cảnh quan và các lớp di sản dưới lòng đất. Đặc biệt, hệ thống hang động, sông nước và rừng tự nhiên cần được bảo vệ như những thành phần không thể tách rời của giá trị di sản.
Bên cạnh bảo vệ cảnh quan, nghiên cứu khảo cổ học cần tiếp tục được đẩy mạnh nhằm làm rõ hơn lịch sử cư trú của con người tại Tràng An. Những phát hiện mới từ các hang động, thung lũng và khu vực khảo cổ có thể tiếp tục bổ sung thông tin về quá trình thích ứng của con người với biến đổi khí hậu, mực nước biển và môi trường tự nhiên.
Việc xây dựng và hoàn thiện các quy hoạch, quy chế bảo vệ di sản, đồng thời tăng cường nghiên cứu khoa học và kiểm soát các tác động đã được xác định trong kế hoạch quản lý là yêu cầu quan trọng để bảo đảm sự phát triển bền vững của khu di sản.
Du lịch cũng cần được phát triển theo hướng tôn trọng sức chịu tải của môi trường và bảo đảm sự hài hòa giữa khai thác giá trị di sản với bảo tồn lâu dài. Người dân địa phương cần tiếp tục được tham gia vào quá trình bảo vệ và phát huy di sản, bởi cộng đồng chính là một phần của lịch sử văn hóa Tràng An.
Từ những dãy núi đá vôi có lịch sử địa chất hàng trăm triệu năm đến những dấu tích cư trú của con người từ hơn 30.000 năm trước, từ kinh đô Hoa Lư đến những ngôi đền, chùa nằm giữa núi rừng và sông nước, Tràng An là một không gian nơi địa chất, thiên nhiên, khảo cổ, lịch sử và văn hóa cùng kể một câu chuyện liên tục.
Với các giá trị nổi bật toàn cầu về văn hóa, thẩm mỹ và địa chất – địa mạo, Quần thể danh thắng Tràng An là một trong những di sản đặc biệt của Việt Nam và là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới được UNESCO ghi danh năm 2014. Việc gìn giữ di sản không chỉ nhằm bảo vệ một cảnh quan nổi tiếng mà còn bảo tồn một kho tư liệu tự nhiên và văn hóa về quá trình con người thích nghi với môi trường qua hàng chục nghìn năm.
