Di tích Khởi nghĩa Trương Định là quần thể các địa điểm gắn với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nghĩa quân Trương Định ở vùng Gò Công trong những năm 1860. Đây là một trong những phong trào đấu tranh tiêu biểu của nhân dân Nam Kỳ trong buổi đầu chống quân xâm lược Pháp, thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí bảo vệ quê hương và quyết tâm không khuất phục trước ngoại bang.
Quần thể di tích gồm 5 địa điểm: Mộ và Đền thờ Trương Định, Lũy Pháo đài của nghĩa quân Trương Định, Đền thờ Trương Định tại Gia Thuận, Đám lá tối trời và Ao Dinh. Các địa điểm này gắn với quá trình xây dựng căn cứ, tổ chức lực lượng, chiến đấu và những ngày cuối cùng của người thủ lĩnh nghĩa quân.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và truyền thống yêu nước, Di tích Khởi nghĩa Trương Định được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 694/QĐ-TTg ngày 18/7/2024.
Lịch sử khởi nghĩa Trương Định
Sau khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ, nhiều cuộc kháng chiến của nhân dân địa phương đã diễn ra tại các tỉnh miền Đông và miền Tây Nam Kỳ. Trong phong trào đó, Trương Định trở thành một trong những thủ lĩnh có ảnh hưởng lớn ở vùng Gò Công.
Sau khi thành Định Tường thất thủ vào năm 1861, Trương Định trở về vùng Tân Hòa, xây dựng căn cứ và tập hợp lực lượng chống Pháp. Dựa vào địa hình sông nước, rừng ngập mặn và mạng lưới làng xóm ven biển, nghĩa quân từng bước xây dựng hệ thống phòng thủ, tổ chức lực lượng và tiến hành nhiều trận đánh chống quân Pháp.
Hoạt động của nghĩa quân không chỉ dựa vào lực lượng chiến đấu mà còn nhận được sự ủng hộ của nhân dân. Các vùng rừng dừa nước, kênh rạch và căn cứ ven biển trở thành nơi che giấu lực lượng, dự trữ lương thực, tổ chức sản xuất và phục vụ cuộc kháng chiến.
Ngày 20/8/1864, trong lúc quân Pháp bao vây nơi trú quân tại vùng Gia Thuận, Trương Định bị thương và tuẫn tiết để không rơi vào tay địch. Cái chết của ông trở thành dấu mốc quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Pháp ở Gò Công, đồng thời góp phần làm nên hình tượng người thủ lĩnh nghĩa quân kiên quyết giữ khí tiết và đặt việc bảo vệ đất nước lên trên tính mạng của bản thân.
Những địa điểm từng gắn với cuộc đời và hoạt động của Trương Định sau đó được nhân dân gìn giữ, lập đền thờ và xây dựng thành các địa điểm tưởng niệm. Qua thời gian, hệ thống di tích này trở thành những chứng tích trực tiếp về cuộc khởi nghĩa và phong trào kháng chiến chống Pháp tại Gò Công.
Mộ và Đền thờ Trương Định
Mộ và Đền thờ Trương Định là điểm di tích quan trọng trong quần thể, gắn với nơi an táng và việc tưởng niệm vị thủ lĩnh nghĩa quân.
Sau khi Trương Định tuẫn tiết ngày 20/8/1864 tại Gia Thuận, bà Trần Thị Sanh, người vợ thứ của ông, đã tổ chức tang lễ và xây dựng phần mộ. Mộ ban đầu được xây bằng đá ong, sử dụng hồ vôi ô dước. Phía trước mộ đặt bia bằng đá cẩm thạch trắng, trang trí hoa lá. Trên bia có dòng chữ tôn vinh Trương Định với danh hiệu “Bình Tây Đại Tướng quân”. Về sau, thực dân Pháp cho đục bỏ dòng chữ này.
Khoảng năm 1930 – 1931, gia đình Đốc Phủ Hải và Huỳnh Thị Điệu, cháu ngoại bà Trần Thị Sanh, tiến hành trùng tu phần mộ. Vòng thành bằng đá được xây dựng thêm xung quanh mộ. Bia cũ bị đục được thay bằng bia mới, ghi tước hiệu của Trương Định sau khi được truy tặng. Cuối mộ đặt một bia khắc hai chữ “Trung Nghĩa”.
Hiện nay, mộ có hai bia, một ở phía trước và một ở cuối mộ, đều có mái che.
Năm 1973, nhân dân địa phương xây dựng đền thờ Trương Định với kích thước khoảng 16,5m x 13,2m, cao 10m. Bên trong đền đặt ảnh Trương Định tại vị trí thờ chính. Hai bên bài trí theo truyền thống “tả văn ban, hữu võ bá”, thờ các quan văn, quan võ từng theo ông chống Pháp cùng những nhân vật có liên quan đến cuộc khởi nghĩa.
Khu vực bảo vệ I của di tích có diện tích khoảng 1.250m², gồm mộ, đền thờ, khuôn viên cây xanh và các công trình phụ trợ. Khu vực bảo vệ II rộng khoảng 324,8m², gồm nhà mát bằng gỗ và các hạng mục liên quan.
Lũy Pháo đài của nghĩa quân Trương Định
Lũy Pháo đài nằm tại khu vực Phú Đông, gắn với hệ thống phòng thủ của nghĩa quân Trương Định tại cửa Tiểu.
Trước khi Trương Định sử dụng, nơi đây từng có Đồn Từ Linh do triều Nguyễn xây dựng vào năm Minh Mạng thứ 15, tức năm 1834. Đồn được xây bằng đất với chu vi khoảng 60 trượng, tương đương 378m, cao khoảng 2,57m và có hai cửa.
Sau khi thành Định Tường thất thủ, Trương Định xây dựng căn cứ ở Tân Hòa và tổ chức lại hệ thống phòng thủ. Đồn Từ Linh được tận dụng làm chiến lũy, thường được gọi là Chiến lũy Pháo đài.
Công trình có thành đất đắp cao và dày, mặt bằng tạo thành hình lục giác, diện tích khoảng 3.000m². Nghĩa quân bố trí tại đây các loại súng thần công cỡ lớn để kiểm soát tuyến đường thủy và bảo vệ khu vực cửa Tiểu.
Phía Đông Nam chiến lũy có một gò đất tự nhiên cao khoảng 21m, đường kính từ 15 đến 20m, gọi là gò Thổ Sơn. Vị trí này được sử dụng làm điểm quan sát của nghĩa quân.
Bao quanh chiến lũy trước đây là hệ thống rừng ngập mặn với các loại cây như kẻ, đước, dừa nước và bần. Nghĩa quân còn đổ đá, tạo một đoạn đập chắn ngang sông Cửa Tiểu về phía Tây nhằm hỗ trợ phòng thủ. Công trình được gọi là Đập Đá Hàn và dấu tích vẫn còn tồn tại trên sông.
Khu vực bảo vệ I của di tích rộng khoảng 4.990,1m², gồm hào nước, thành lũy và các hạng mục bên trong như nhà bia, nhà mát, giếng nước và khuôn viên cây xanh. Khu vực bảo vệ II có diện tích khoảng 81.212,4m², gồm nhà phục vụ, hệ thống kênh nước, cây xanh và đường đi.
Đền thờ Trương Định tại Gia Thuận
Sau khi Trương Định tuẫn tiết, nhân dân Gia Thuận lập đền thờ để tưởng nhớ ông. Do khu vực nằm dưới sự kiểm soát của quân Pháp và việc thờ phụng bị ngăn cấm, ngôi đền ban đầu chỉ là một công trình đơn sơ bằng tre lá, diện tích khoảng 12m², được gọi là Đình Gia Thuận.
Đến những năm đầu thế kỷ XX, đền được trùng tu bằng gỗ quý, mái lợp ngói âm dương, hệ thống kèo cột theo kiểu tứ trụ chồng rường. Cột được kê trên chân tảng đá xanh, nền lát gạch tàu và bó nền bằng đá ong. Diện tích công trình sau khi tu bổ rộng hơn 80m².
Sau Cách mạng tháng Tám, khi quân Pháp tái chiếm Gò Công, đền thờ bị sử dụng làm đồn bốt. Năm 1949, trước khi rút khỏi khu vực, quân Pháp phá hủy hoàn toàn ngôi đền.
Năm 1956, nhân dân Gia Thuận xây dựng lại đền trên nền cũ. Phía trước đền chính có thêm Vỏ ca bằng gỗ, mái lợp ngói âm dương.
Nhân dịp kỷ niệm 130 năm ngày Trương Định tuẫn tiết, tỉnh Tiền Giang tiến hành tu bổ, xây dựng tường rào, chỉnh trang sân đền, sửa chữa Vỏ ca và mở rộng ao nước bên cạnh. Bãi đậu xe và đường vào di tích cũng được cải tạo.
Hiện nay, tổng diện tích đất di tích khoảng 59.087,8m².
Đám lá tối trời
Đám lá tối trời nằm gần làng Gia Thuận, là một vùng đất ngập nước với hệ thống dừa nước dày đặc. Vào giữa thế kỷ XIX, khu vực này còn hoang vu, cây cối um tùm đến mức ánh sáng khó xuyên qua tán lá, vì vậy người dân gọi là Đám lá tối trời.
Trương Định đã lựa chọn khu vực này làm căn cứ địa trong quá trình tổ chức lực lượng chống Pháp. Địa hình sông nước và rừng dừa nước tạo điều kiện thuận lợi cho việc che giấu lực lượng, di chuyển và tổ chức phòng thủ.
Tại đây, Trương Định từng viết hịch kêu gọi nhân dân và sĩ phu Nam Kỳ đứng lên chống lại quân xâm lược Pháp. Vì vậy, Đám lá tối trời không chỉ gắn với hoạt động quân sự mà còn gắn với quá trình vận động, tập hợp lực lượng kháng chiến.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, khu vực này tiếp tục được cách mạng sử dụng làm nơi hoạt động. Nhiều cơ sở như công binh xưởng, trạm y tế và các địa điểm phục vụ kháng chiến từng được bố trí tại đây.
Trong thời kỳ chiến tranh, Đám lá tối trời nhiều lần bị quân đội Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa bao vây, pháo kích và sử dụng chất độc hóa học nhằm hủy diệt hệ thống rừng tự nhiên.
Sau năm 1975, khu vực từng bước được khai hoang và chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Di tích được quy hoạch bảo vệ từ năm 2003. Đến năm 2023, sau khi tuyến đường phòng hộ được đầu tư, khu vực bảo vệ I được xác định có diện tích khoảng 16.521,6m² và khu vực bảo vệ II khoảng 119.554,1m².
Ao Dinh
Ao Dinh là địa điểm gắn với những giờ phút cuối cùng của Trương Định.
Đêm 19 rạng ngày 20/8/1864, Huỳnh Văn Tấn dẫn quân Pháp bao vây nơi Trương Định và nghĩa quân đang trú ngụ. Trong lúc tìm cách phá vòng vây, Trương Định bị thương và tuẫn tiết tại khu đất được người dân gọi là vuông Dinh, hay khuôn đất Vinh.
Về sau, nhân dân địa phương đào một ao để chứa nước ngọt phục vụ sinh hoạt trong mùa khô. Từ đó, địa điểm này được gọi là Ao Dinh, còn có tên là Ao Vinh.
Ao Dinh nằm trên thửa đất có diện tích khoảng 1.735,9m². Sau hơn 150 năm, ao vẫn giữ được hình dạng cơ bản, sâu khoảng 3m và mặt nước rộng khoảng 1.000m². Xung quanh ao trồng các loại cây có tác dụng giữ đất, chống sạt lở.
Năm 2009, khu di tích được đầu tư xây dựng hàng rào, hệ thống điện và chiếu sáng, đồng thời dựng bia tưởng niệm. Bia có dạng chữ kim, mái lợp ngói vảy cá, cao khoảng 2m và rộng 1m.
Lễ hội Trương Định
Hằng năm, lễ hội Trương Định được tổ chức tại Gò Công vào các ngày 18, 19 và 20 tháng 8 dương lịch. Vào những năm chẵn, lễ hội được tổ chức với quy mô cấp tỉnh; những năm còn lại do địa phương tổ chức.
Lễ hội là dịp tưởng niệm ngày Trương Định tuẫn tiết, đồng thời thể hiện lòng tri ân đối với người thủ lĩnh đã đứng lên chống thực dân Pháp và những nghĩa quân, nhân dân đã tham gia cuộc kháng chiến.
Các hoạt động tưởng niệm được kết hợp với những sinh hoạt văn hóa truyền thống, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và bồi đắp ký ức lịch sử cho các thế hệ.
Lễ hội Trương Định ở Gò Công đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị của lễ hội trong đời sống văn hóa cộng đồng địa phương.
Giá trị lịch sử và văn hóa
Quần thể Di tích Khởi nghĩa Trương Định là hệ thống di tích đặc biệt quan trọng gắn với cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp ở Nam Kỳ trong những năm đầu của quá trình xâm lược.
Năm điểm di tích thành phần phản ánh nhiều khía cạnh khác nhau của cuộc khởi nghĩa: nơi an táng và tưởng niệm Trương Định; căn cứ quân sự và hệ thống phòng thủ; nơi nhân dân lập đền thờ; căn cứ địa trong vùng rừng dừa nước; và địa điểm gắn với những giờ phút cuối cùng của vị thủ lĩnh nghĩa quân.
Các di tích đồng thời cho thấy sự gắn bó giữa phong trào kháng chiến và cộng đồng cư dân Gò Công. Chính nhân dân đã tham gia xây dựng căn cứ, che chở nghĩa quân, lập đền thờ và gìn giữ ký ức về Trương Định qua nhiều thế hệ.
Không chỉ có giá trị về lịch sử quân sự, quần thể còn phản ánh đặc điểm địa lý, sinh thái và đời sống cư dân vùng sông nước Nam Bộ. Những chiến lũy, rừng dừa nước, ao nước, hệ thống kênh rạch và các địa điểm cư trú tạo nên một không gian lịch sử đặc trưng của vùng Gò Công.
Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu, Di tích Khởi nghĩa Trương Định được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 694/QĐ-TTg ngày 18/7/2024. Quần thể di tích là nơi lưu giữ ký ức về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử chống ngoại xâm của nhân dân Nam Bộ, đồng thời góp phần bảo tồn truyền thống yêu nước và tinh thần bất khuất của Trương Định cùng nghĩa quân Gò Công.
