Di tích lịch sử Địa điểm chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút tọa lạc tại ấp Đông, xã Kim Sơn, tỉnh Đồng Tháp, Việt Nam; cách phường Mỹ Tho hơn 12 km về phía tây. Đây là nơi ghi dấu chiến công vang dội của quân dân ta trong cuộc kháng chiến chống quân Xiêm năm 1785, gắn liền với tài thao lược của người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ và sức mạnh của phong trào Tây Sơn trong sự nghiệp bảo vệ đất nước, chống ngoại xâm.
Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút là một trong những trận thủy chiến lớn và tiêu biểu nhất trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Trận đánh không chỉ đập tan cuộc xâm lược của quân Xiêm mà còn khẳng định khả năng tổ chức, chỉ huy và nghệ thuật quân sự xuất sắc của Nguyễn Huệ, đồng thời bảo vệ vững chắc vùng đất Gia Định, tạo tiền đề quan trọng cho những thắng lợi tiếp theo của phong trào Tây Sơn.
Vào nửa sau thế kỷ XVIII, trong bối cảnh đất nước bị chia cắt bởi cuộc phân tranh Trịnh – Nguyễn, đời sống nhân dân ở cả Đàng Trong và Đàng Ngoài gặp nhiều khó khăn, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân liên tiếp nổ ra. Năm 1771, phong trào Tây Sơn xuất hiện tại vùng Tây Sơn, phía Tây phủ Quy Nhơn, sau đó nhanh chóng phát triển thành một phong trào nông dân có quy mô rộng lớn, làm thay đổi cục diện chính trị của đất nước.
Trước sự phát triển mạnh mẽ của quân Tây Sơn, chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong lâm vào tình thế khó khăn và phải cầu viện quân Xiêm. Nắm lấy cơ hội này, vua Xiêm Chakri I đưa khoảng 5 vạn quân sang xâm lược Đại Việt, gồm khoảng 3 vạn bộ binh và 2 vạn thủy binh. Đạo quân xâm lược phối hợp với lực lượng Nguyễn Ánh tiến vào vùng Gia Định, gây nhiều tổn thất cho nhân dân địa phương.
Đêm 19, rạng sáng ngày 20/1/1785, từ Trà Tân, cách Rạch Gầm khoảng 15 km về phía thượng nguồn, quân Xiêm dưới sự chỉ huy của Chiêu Tăng dùng khoảng 300 chiến thuyền xuôi dòng tiến về Mỹ Tho. Khi đội hình quân Xiêm vừa đi qua khu vực Rạch Gầm, toàn bộ chiến thuyền đã lọt vào trận địa mai phục được Nguyễn Huệ bố trí trên sông Tiền.
Nguyễn Huệ trực tiếp chỉ huy trận đánh. Quân Tây Sơn đồng loạt tiến công từ nhiều hướng, kết hợp lực lượng thủy binh, bộ binh và hỏa lực, đánh thẳng vào đội hình quân Xiêm đang bị dồn vào thế bất ngờ, không có khả năng triển khai đội hình chiến đấu. Các chiến thuyền của quân Xiêm bị đánh chìm hoặc bốc cháy, đội quân xâm lược nhanh chóng tan rã. Gần 5 vạn quân Xiêm – Nguyễn bị tiêu diệt, hơn 300 chiến thuyền bị phá hủy hoặc nhấn chìm, số tàn quân còn lại phải tìm đường tháo chạy qua Chân Lạp.
Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút đã chấm dứt hoàn toàn âm mưu xâm lược của quân Xiêm tại Gia Định, bảo vệ chủ quyền và nền độc lập của đất nước. Trận đánh đồng thời thể hiện nghệ thuật tận dụng địa hình sông nước, lựa chọn thời cơ, bố trí trận địa mai phục và phối hợp các lực lượng quân sự của Nguyễn Huệ. Đây được xem là một trong những chiến công quân sự xuất sắc nhất của phong trào Tây Sơn trước khi Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế Quang Trung.
Các hạng mục của khu di tích
Di tích Địa điểm chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút hiện nay gồm nhiều công trình được xây dựng tại khu vực diễn ra trận thủy chiến lịch sử, tiêu biểu như cổng, tường rào, tượng đài chiến thắng, phòng trưng bày số 1, phòng trưng bày số 2 và nhà cổ Nam Bộ, còn gọi là phòng trưng bày số 3.
Cổng di tích rộng khoảng 4,1 m, cao 6,61 m. Trụ cổng và hệ thống tường rào được thiết kế theo hình dáng những con thuyền, phía dưới có song sắt trang trí mô típ sóng nước, gợi liên tưởng đến trận thủy chiến diễn ra trên sông Tiền.
Tượng đài Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút được đúc bằng đồng, nặng khoảng 20 tấn, cao 8 m, đặt trên bệ bê tông cao 10 m. Tượng đài thể hiện ba nhân vật. Ở vị trí trung tâm là hình tượng Nguyễn Huệ trong tư thế tuốt gươm, gương mặt hướng ra sông Tiền, nơi diễn ra trận đánh. Phía dưới là hai nhân vật ngồi, gồm người chèo thuyền, tượng trưng cho nhân dân Định Tường đã tham gia hỗ trợ nghĩa quân, và người giương cung bắn, tượng trưng cho lực lượng nghĩa quân Tây Sơn.
Phòng trưng bày số 1 nằm ngay dưới tượng đài, được xây dựng theo hình dáng một chiến thuyền, diện tích khoảng 135 m². Mặt ngoài công trình có hệ thống phù điêu bằng đồng rộng khoảng 0,8 m, nặng khoảng 6 tấn, trang trí các họa tiết chim Lạc, hình người cầm khiên chiến đấu, lấy cảm hứng từ hoa văn trên trống đồng Đông Sơn.
Bên trong phòng trưng bày là các hiện vật, vũ khí của nghĩa quân Tây Sơn và quân Xiêm, phần lớn được phát hiện dưới lòng sông tại khu vực từng diễn ra trận đánh. Hiện vật đáng chú ý là một mỏ neo bằng gỗ sao cao 3,39 m, nặng hơn 200 kg, có niên đại khoảng 200 năm, được xác định bằng phương pháp C14. Mỏ neo được người dân phát hiện năm 1990 trên sông Tiền, gần khu vực đại bản doanh của quân Xiêm tại vàm Trà Tân, nay thuộc huyện Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang.
Hai vách đầu hồi của phòng trưng bày được trang trí bằng các bức phù điêu thể hiện cây trái, chim muông đặc trưng của vùng Nam Bộ. Hai vách bên có tranh ghép gốm mô tả quá trình khai hoang, lập ấp của cư dân Việt tại vùng Định Tường vào thế kỷ XVII, diễn biến trận thủy chiến Rạch Gầm – Xoài Mút và khúc khải hoàn sau chiến thắng.
Phòng trưng bày số 2 có tổng diện tích khoảng 132 m², trong đó diện tích trưng bày khoảng 93,5 m². Nội dung chính giới thiệu diễn biến trận đánh Rạch Gầm – Xoài Mút, từ bối cảnh quân Xiêm tiến vào Gia Định, quá trình Nguyễn Huệ tổ chức lực lượng, bố trí trận địa đến diễn biến và kết quả của trận quyết chiến trên sông Tiền.
Từ phòng trưng bày số 2 đi khoảng 20 m về phía sông Tiền là cầu tàu của khu di tích. Đây vừa là nơi đón khách tham quan bằng đường thủy, vừa là điểm để du khách quan sát dòng sông từng diễn ra trận đánh lịch sử, qua đó hình dung rõ hơn về địa hình và nghệ thuật bố trí trận địa của quân Tây Sơn.
Nhà cổ Nam Bộ, hay phòng trưng bày số 3, nằm cách tượng đài khoảng 10 m về phía Đông. Đây là ngôi nhà cổ ba gian được xây dựng từ năm 1927, tái hiện không gian một ngôi nhà vườn truyền thống Nam Bộ. Bên trong nhà trưng bày một số tư liệu, hiện vật liên quan đến chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút và đời sống văn hóa của cư dân Nam Bộ.
Lễ tưởng niệm và phát huy giá trị di tích
Ngày 20/1/1785 được chọn làm mốc tổ chức lễ kỷ niệm chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút. Vào các năm chẵn, tỉnh Tiền Giang tổ chức lễ hội với quy mô lớn; những năm còn lại, lễ tưởng niệm do huyện Châu Thành chủ trì. Các hoạt động thường gồm lễ mít tinh, dâng hương, biểu diễn văn nghệ, xiếc, thi đấu thể thao và nhiều trò chơi dân gian như kéo co, nhảy bao bố, bơi bắt vịt, bịt mắt đập nồi.
Trong khuôn khổ lễ hội còn có các cuộc thi nấu bánh tét, nấu xôi, nấu cơm trong điều kiện hành quân, tái hiện phần nào đời sống sinh hoạt và tinh thần vượt khó của nghĩa quân trong chiến đấu. Những hoạt động này giúp kết nối việc tưởng niệm chiến công lịch sử với sinh hoạt văn hóa cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để thế hệ trẻ tìm hiểu sâu hơn về truyền thống đấu tranh bảo vệ đất nước.
Một hoạt động nổi bật trong quá trình phát huy giá trị di tích là chương trình “Bước chân thần tốc”, do tỉnh Tiền Giang phối hợp với Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức. Chương trình tái hiện hành trình và khí thế thần tốc của nghĩa quân Tây Sơn, kết nối từ Rạch Gầm đến các địa phương lân cận, đồng thời gợi nhắc những chiến công lớn của phong trào Tây Sơn, trong đó có trận Rạch Gầm – Xoài Mút và chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa. Hoạt động đã thu hút đông đảo người dân tham gia và được giới thiệu trên nhiều chương trình truyền hình, góp phần lan tỏa giá trị lịch sử đến công chúng.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, quân sự, văn hóa và khoa học, Di tích lịch sử Địa điểm chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút, huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014. Đây là địa chỉ quan trọng trong hệ thống di tích gắn với phong trào Tây Sơn, đồng thời là nơi giáo dục truyền thống yêu nước, ý chí độc lập và nghệ thuật quân sự đặc sắc của dân tộc Việt Nam.
